گروه ادیان و مذاهب

مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب

این مرکز به همت جمعی از دانشوران حوزه علمیه قم و به ریاست حجت الاسلام والمسلمین سید ابوالحسن نواب در سال 1375 بنا نهاده شد.

 

اهداف

 

1. انجام پژوهش های بنیادین، راهبردی و مطالعات تطبیقی در حوزه ادیان و مذاهب؛

2. ارتقای سطح علمی جامعه به ویژه زمینه سازی برای آشنایی حوزویان و دانشگاهیان با فرهنگ و معنویت سایر ادیان و مذاهب؛

3. برقراری رابطه عالمانه و گفت وگوی خردورزانه با پیروان سایر ادیان و مذاهب، به منظور برطرف کردن سوء تفاهم ها و همفکری در مواجهه با الحاد و مادی گرایی.

این مرکز به منظور تحقق اهداف مورد نظر، فعالیت خود را با پذیرش 40 نفر از طلاب مقطع خارج حوزه علمیه و تشکیل دوره آموزشی در سه رشته تخصصی ادیان ابراهیمی، ادیان شرقی و مذاهب اسلامی آغاز کرد. پس از اتمام دوره آموزشی داخلی که آشنایی کامل با زبان انگلیسی نیز در آن لحاظ شده بود، دانش پژوهان مرکز علاوه بر ارتقای تحصیلات و مدارج دانشگاهی، فعالیت خود را بر تحقیق و پژوهش در حوزه های تخصصی متمرکز کردند. ثمره آن انتشار بیش از 30 عنوان کتاب، 30 شماره مجله هفت آسمان، ده ها طرح پژوهشی در دست اقدام و تهیه سرفصل های آموزشی چهار رشته تخصصی در مقطع کارشناسی ارشد است.

 

ساختار

 

این مرکز دارای سه معاونت به نام معاونت پژوهشی، معاونت آموزشی و معاونت اداری مالی است. دفتر ارتباطات و همکاری های بین الملل، دفتر ریاست و دفتر طرح و برنامه نیز از جمله بخش های دیگر مرکز است. در ادامه به توضیح اجمالی برنامه ها و عملکرد هر کدام می پردازیم.

 

معاونت پژوهشی

 

معاونت پژوهشی دارای این بخش ها است: 1. اداره کل پژوهش؛ 2. اداره کتابخانه؛ 3.مجله هفت آسمان؛ 4. بخش دائرة المعارف.

برنامه های اصلی معاونت پژوهشی عبارت اند از: 1. تربیت نیروی متخصص و ارتقای سطح علمی پژوهشگران؛ 2. اقدامات و مطالعات مقدماتی، ترویجی و خدماتی از قبیل مأخذشناسی، ترجمه متون کلاسیک و درسنامه ها، تدوین متون درسی و کمک درسی ادیان و مذاهب، تدوین اصطلاح نامه، دانش نامه و دائرة المعارف ادیان و مذاهب و... ؛ 3. انجام پژوهش های بنیادین، راهبردی و تطبیقی.

در حال حاضر در معاونت پژوهشی 40 عضو هیئت علمی و پژوهشگر تمام وقت در چهار گروه پژوهشی به فعالیت اشتغال دارند.

گروه های پژوهشی

 

1. گروه ادیان ابراهیمی: در دو گرایش یهودیت و مسیحیت، این موضوعات را مطالعه می کند: 1. تاریخ و اندیشه ها؛ 2. فلسفه و الهیات؛ 3. اخلاق و عرفان؛ 4. متون مقدس؛ 5. شریعت و شعائر.

2. گروه ادیان شرقی: گرایش های این گروه عبارت اند از: 1. ادیان خاور دور؛ 2.ادیان هند؛ 3. بودا؛ 4. ادیان ایران باستان.

در گرایش ادیان هند این کرسی ها مطالعه می شود: 1. مطالعات کلاسیک آیین هندو (مکاتب، متون مقدس اصلی و کلاسیک)؛ 2. مطالعات مردم شناختی آیین هندو (دین عامه، پراکندگی و... )؛ 3. آیین جینه؛ 4. آیین سیک.

کرسی های مطالعاتی در گرایش آیین بودا عبارت اند از: 1. بودای نخستین و تیره وده (جنوبی)؛ 2. مهایانه (شرقی)؛ 3. تنتریانه (شمالی).

گرایش آیین خاور دور، این کرسی ها را مطالعه می کنند: 1. آیین کنفوسیوس؛ 2.آیین دائو؛ 3. آیین شینتو.گرایش ادیان ایرانی به مطالعه این دو موضوع می پردازد: 1. آیین زرتشتی؛ 2.ادیان ایران باستان (آیین های مانی، مزدک و... ).

3. گروه مذاهب اسلامی: این گروه شامل سه گرایش است: 1. فرق تشیع؛ 2. فرق تسنن؛ 3. فرق فقهی.

کرسی های مطالعاتی هر گرایش عبارت اند از:

 

فرق تشیع شامل: 1. امامیه؛ 2. اسماعیلیه؛ 3. زیدیه؛ 4. نصیریه، علویان، اهل حق و شیخیه.

فرق تسنن: 1. مرجئه و ماتریدیه؛ 2. قدریه، معتزله و جریانات جدید عقل گرا؛ 3.اشاعره؛ 4. اهل حدیث، سلفیه و وهابیت؛ 5. خوارج و اباضیه.

4. گروه عرفان و تصوف: دارای سه گرایش با عنوان: 1. صوفیان نخستین؛ 2. فرق صوفیه شیعه؛ 3. فرق صوفیه سنی.

 

کارگروه ها

 

1. غلات (زیرمجموعه گروه مذاهب)؛

2. روشنفکران جهان اسلام (زیرمجموعه گروه مذاهب)؛

3. ادیان ابتدایی، بومی و باستانی (زیرمجموعه گروه ادیان شرق)؛

4. ادیان جدید (زیرمجموعه گروه ادیان ابراهیمی)؛

5. دین پژوهی (زیرمجموعه گروه ادیان ابراهیمی)؛

6. عرفان تطبیقی (زیرمجموعه گروه عرفان و تصوف).

 

محورهای مطالعاتی

 

الف. تاریخ عمومی: ریشه های فرهنگی و اجتماعی و قومی، بنیان گذار و رهبران تأثیرگذار، رشد و گسترش دین، تحولات بعدی، دوران ها، تأثیرات و تأثرات.

ب. متون و منابع دینی: اسامی و توصیف متن یا متون مقدس اصلی، جایگاه و اعتبار آن نزد پیروان، متون کلاسیک و فرقه ای، منابع موجود پیرامون متون (ترجمه، تفسیر، شرح)، اسطوره ها و کهن الگوها.

ج. آموزه ها و باورها: جایگاه آموزه و باور در دین، رابطه آموزه ها و شعائر، آموزه های اصلی و فرعی، آموزه های مستند به کتب مقدس، آموزه های عامیانه، آموزه های مشترک با سایر ادیان، آموزه های جمعی و فرقه ای و تحول در آموزه ها.

د. آیین ها و شعائر: شعائر اصلی و فرعی، شعائر مستند به متون مقدس و عامیانه، شعائر عمومی و منطقه ای، شعائر عبادی و فرهنگی، شعائر رایج و منسوخ و شعائر فردی و اجتماعی.

ه. احکام و آداب: شعائر مردمی و حکومتی و شعائر مشابه با سایر ادیان.

و. مذاهب و فرقه ها: تاریخ شکل گیری فرقه ها و ترتیب زمانی آنها، رهبران فرقه ها و جایگاه آنها در دین، ویژگی ها و مشخصه های فکری و آموزه های خاص هر فرقه.

ز. جریان ها و مکاتب: دستگاه ها و مکاتب و طریقت های مختلف (فلسفی، کلامی، عرفانی، فقهی، اخلاقی و سیاسی)، اصول اندیشه های هر یک از اینها، شخصیت های برجسته هر یک از اینها و ارتباط این مکاتب با آموزه های دینی.

ح. نظام دین یاری (روحانیت و مناصب دینی و معنوی).

ط. نظام تعلیمی و تبلیغی.

ی. آینده دین.

س. معابد، زیارتگاه ها و... .

 

فصلنامه تخصصی هفت آسمان

 

مجله هفت آسمان از بهار سال 1378 تاکنون، با انتشار 30 شماره، مشتمل بر بیش از سیصد مقاله تخصصی در حوزه ادیان و مذاهب، از مجلات مورد توجه مجامع علمی کشور بوده است. گزارش تفصیلی این نشریه در بخش نشریات ویژه ادیان و مذاهب آمده است.

 

دائرة المعارف

 

بخش دائرة المعارف این مرکز پس از بهره گیری از نظریات اساتید فن در ابتدا بایک دائرة المعارف نسبتاً جامع ولی با حجم کم، کار را آغاز کرد. دائرة المعارف The Penguin Dictionary of Religionsبا بیش از یک هزار مدخل شامل مفاهیم محوری ادیان جهان و اکثر مذاهب با عنوان فرهنگ ادیان جهان ترجمه و منتشر شد.گزینش و ترجمه مدخل های مهم دائرة المعارف هستینگز با حجم تقریبی 5 جلد درحال بررسی و اقدام است.

 

اداره کتابخانه

 

شکل دهی، اداره و روزامدسازی کتابخانه تخصصی ادیان و مذاهب با مدیریت کتابخانه و اطلاع رسانی است و در سال های گذشته توانسته است ضمن روزامدسازی کتابخانه نسبت به کدگذاری کتاب ها مطابق کدگذاری کتابخانه کنگره آمریکا، پاسخگوی مراجعین باشد. کتاب های موجود شامل 29 هزار جلد کتاب به زبان های فارسی، عربی و انگلیسی می باشد. اغلب این کتاب ها در راستای موضوع ادیان و فرقه های اسلامی می باشد.

این کتابخانه روزانه میزبان حدوداً پانصد ساعت نفر از محققان و پژوهشگران محترم حوزه و دانشگاه می باشد. منابع موجود در کتابخانه به صورت قفسه باز است. تهیه و خرید منابع چاپ شده غیر موجود در کتابخانه به سفارش محققان، تهیه و اشتراک مجلات مورد نیاز، ایجاد فضایی مناسب و آرام برای امر تحقیق، دست یابی به منابع از طریق نرم افزارهای کتابخانه ای و امکان استفاده از اینترنت از خدماتی است که کتابخانه در اختیار دانش پژوهان قرار می دهد.

آمار عددی کتب و مجلات عبارتند از: کتاب های فارسی حدود 11 هزار، کتاب های عربی 13 هزار، کتاب های انگلیسی 5 هزار و مجلات به سه زبان با بیش از 400 عنوان مجله.

 

معاونت آموزشی

 

معاونت آموزشی مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب طی مراحل قانونی و فراهم آمدن امکانات سخت افزاری و نرم افزاری لازم در سال 1383 موفق به اخذ مجوز رسمی از وزارت علوم تحقیقات و فناوری شد.این معاونت با عنوان «موءسسه آموزش عالی غیردولتی غیرانتفاعی ادیان و مذاهب» به فعالیت خود ادامه می دهد. موءسسه با توجه به ضرورت تخصصی بودن رشته های تحصیلی، چهار سرفصل تخصصی در مقطع کارشناسی ارشد برای چهار رشته ادیان ابراهیمی، ادیان غیرابراهیمی، مذاهب اسلامی و تصوف و عرفان اسلامی نگارش نمود و با تصویب آنها در شورای گسترش وزارت علوم، چهار رشته تحصیلی به رشته های دانشگاه افزود. پس از آن مجوز برگزاری آزمون اختصاصی این چهار رشته را در سال 1384 اخذ کرد. در این آزمون که زیر نظر مستقیم وزارت علوم برگزار شد، بیش از 450 نفر از طلاب حوزه علمیه قم ثبت نام و 370 نفر در روز آزمون به پرسش ها پاسخ دادند.

از میان این تعداد در هر رشته 30 نفر از بالاترین رتبه ها برای مصاحبه دعوت شدند و در نهایت 15 نفر در هر رشته دارندگان بالاترین نمره مصاحبه و آزمون کتبی پذیرفته شدند.

با عنایت به ضرورت آموزش در حوزه ادیان و استقبال مناسب از این رشته ها، موءسسه برای برگزاری آزمون اختصاصی در سال 1385 نیز مجوز لازم را اخذ نموده است. در این آزمون علاوه بر چهار رشته فوق الذکر در دو رشته شیعه شناسی و دین شناسی نیز دانشجو پذیرش خواهد شد.کلاس های درسی موءسسه در محل جدید (شهرک پردیسان) تشکیل می شود و اساتید آن در رشته های مختلف، عمدتاً اعضای هیئت علمی مرکز می باشند. این اساتید، قبل از آنکه به حوزه تدریس وارد شوند، چندین سال در رشته ها و گرایش های گوناگون به پژوهش پرداخته اند و پس از آن در کنار پژوهش، به آموزش نیز می پردازند.

 

مرکز چاپ و نشر

 

این مرکز، دارای دو انتشارات است: «انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب» و «نشر ادیان».

انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، فعالیت های پژوهشی محققان مرکز را منتشر می نماید و تاکنون تعداد 32 عنوان کتاب تخصصی در زمینه ادیان و مذاهب منتشر کرده است. فهرست کتاب های منتشر شده در این مرکز عبارت اند از:

 

1. انتظار مسیحا در آیین یهود؛ 2. عیسی اسطوره یا تاریخ؛ 3. آینده ادیان؛ 4.فلسفه در مسیحیت باستان؛ 5. شور جاودانگی؛ 6. اسماعیلیه؛ 7. درامدی به مسیحیت؛ 8. کلام مسیحی؛ 9. آیین کاتولیک؛ 10. سکولاریزم در جهان عرب؛ 11.مسیحیت و ادیان جهان؛

12. نهضت اصلاح دینی؛ 13. آیین هندو؛ 14.گرایش ها و مذاهب اسلامی؛ 15. سیری در تَلمود؛ 16. بی دلی در ذِن؛ 17. فلسفه یهودی در قرون وسطا؛ 18. عدالت کیفری در آیین یهود؛ 19. معجم المصادر الاباضیة؛ 20.پلورالیزم دینی؛ 21. چنین گوید او بودا؛ 22.عارفان مسیحی؛ 23. تراث زیدیه؛ 24. معرفی مکتب های فلسفی هند؛ 25. تاریخ کلیسای کاتولیک؛ 26. آیین بودا؛ 27.تاریخ مذاهب اسلامی؛ 28. درسنامه الهیات مسیحی؛ 29. یهودیت، مسیحیت و اسلام؛ 30. فرهنگ ادیان جهان؛ 31. زمینه های بحث فلسفی در ادیان؛ 32.باورها و آیین های یهود.

مرکز نشر ادیان به موازات انتشارات مرکز، به نشر محصولات پژوهشی و تحقیقی محققان خارج از مرکز می پردازد و تاکنون تعداد 10 عنوان کتاب تخصصی در زمینه ادیان و مذاهب منتشر کرده است: عناوین این آثار عبارت اند از: 1. مسیحیت صهیونیست و بنیادگرای آمریکا؛ 2. جنبش نقطویه؛ 3. خاستگاه فرهنگی نهج البلاغه؛ 4. ریشه های مسیحیت در اسناد بحرالمیت؛ 5. آفرینش در اساطیر آمریکا؛ 6. ادیان و فلسفه آفریقایی؛ 7.کاوش های تازه در باب روزگار صفوی؛ 8. فاصله ادیان فاجعه فلسطین؛ 9.فلسفه زبان دینی؛ 10. زمینه های تفکر سیاسی در قلمرو تشیع.

 

دفتر ارتباطات و همکاری های بین الملل

 

شناسایی و تعامل با مراکز دینی و شخصیت های دین پژوه داخلی و خارجی، نیز تبادل تجربیات و دستاوردهای پژوهشی در دستور کار اصلی این دفتر قرار دارد. این دفتر تاکنون موفق شده است جلسات و گفت وگوهای متعدد را با ارباب ادیان و مذاهب مختلف برگزار نماید و زمینه بازدیدهای علمی بین مراکز را به وجود آورد. نمونه هایی از برنامه های آینده این مرکز را می توان چنین شمرد:

 

معرفی اهداف و برنامه های مرکز به شخصیت ها، مراکز و موءسسات داخلی و خارجی پس از بررسی و شناسایی بهترین راهکارهای مناسب.

شناسایی مراکز فعال دین پژوهی داخلی اعم از حوزوی و دانشگاهی و مطالعه و بررسی شیوه های مناسب جهت هماهنگی و ایجاد ارتباط متقابل و تبادل امکانات فکری و تجربیات اجرایی با آنها.

شناسایی مراکز فعال دین پژوهی و موءسسات آکادمیک دینی خارج از کشور و تهیه شناسنامه مستند و جامع برای هر کدام و بررسی مناسب ترین راه های همکاری جهت برقراری ارتباط با آنها.

مطالعه و بررسی در مورد مراکز فعال دینی ادیان، مذاهب، و موءسسات وابسته به آنها در داخل کشور و تهیه شناسنامه دقیق و جامع برای هر کدام از آنها و برقراری ارتباطهای متناسب با آنها.

شناسایی شخصیت ها و محققان برجسته در گرایش های مختلف دین پژوهی در خارج از کشور، تهیه شناسنامه برای هر یک و بررسی امکان بهره گیری متناسب از تجربیات و دستاوردهای علمی آنان.

کسب اطلاع از همایش های علمی مرتبط با ادیان و مذاهب در داخل یا خارج از کشور و استفاده از دستاوردهای علمی و آماری آنان و فراهم آوردن زمینه حضور در این همایش ها.

بررسی راهکارهای مناسب جهت بازدیدهای علمی یا سفرهای تحقیقی پژوهشگران مرکز به کشورهای مختلف در راستای گرایش هر یک از گروه های علمی مرکز.

تهیه نمادها، تصاویر و آثار غیر مکتوب ادیان و مذاهب مختلف جهان جهت برگزاری نمایشگاه در راستای معرفی ادیان و مذاهب و دیگر استفاده های مناسب.

برگزاری اردوهای علمی و سفرهای پژوهشی گروه های مختلف مرکز به شهرها و مراکز داخلی که گرایشات دینی یا مذهبی خاص دارند (مانند کلیساها، آتشکده ها، خانقاه ها و... ).

 

سایت مرکز

 

مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب با ایجاد سایت اینترنتی ( www.adyan.orgو www.religions.ir) محورهای زیر را پیش روی مراجعه کنندگان نهاده است:

 

1. معرفی مرکز: تاریخچه تأسیس، گام های برداشته شده، گام های پیش رو و معرفی قسمت های مختلف مرکز.

2. گروه های آموزشی: معرفی گروه های آموزشی چهارگانه (مذاهب اسلامی، تصوف و عرفان، ادیان ابراهیمی و ادیان غیرابراهیمی)، فهرست واحدهای آموزشی، سرفصل های دروس.

3. گروه های پژوهشی: معرفی گروه های پژوهشی چهارگانه، طرح جامع پژوهشی مرکز و طرح های انجام شده و طرح های پیش رو.

4. معرفی طرح های تحقیقاتی: این طرح ها به صورت Full Textدر سه قالب کتاب (25 عنوان)، مجله (25 شماره) و مقاله در این بخش معرفی شده اند.

5. فهرست مصاحبه ها و نشست های انجام گرفته.

6. کتابخانه تخصصی ادیان و مذاهب: در این قسمت کتابخانه تخصصی ادیان و مذاهب که با بیش از 25000 کتاب، بهترین و غنی ترین کتابخانه کشور در موضوع ادیان و مذاهب است، معرفی می شود. مراجعین و محققین می توانند با استفاده از امکان جست وجوی تحت وب در کلیه قفسه های این کتابخانه به جست وجو بپردازند.

7. بانک صوتی و تصویری (گالری تصاویر): فهرستی از فایل های صوتی و تصویری شامل دروس آموزشی، مصاحبه ها، نشست ها و تصاویری از اماکن مقدس، مراسم، پیروان و نمادهای ادیان ارائه می شود.

8. معرفی دیگر پایگاه ها: در این قسمت فهرستی از پایگاه ها و سایت های اینترنتی مفید و فعال در عرصه دین پژوهی و همچنین مراکزی که در زمینه ادیان و مذاهب فعالیت می کنند، ارائه می شود.

9. ارتباط با ما: این قسمت پاسخگوی سوءالات مراجعان در زمینه ادیان و مذاهب و همچنین ارتباط با قسمت های مختلف مرکز است.

10. صفحات شخصی پژوهشگران: در این صفحات، سوءالات و موضوعات مطرح شده را کارشناسان و اعضای هیئت علمی موءسسه بررسی و پاسخ می دهند.

11. اخبار ادیان: تازه ترین اخبار حوزه دین پژوهی داخلی و خارجی از منابع معتبر و همچنین اخبار مرکز، در این بخش ارائه می شود.

12. دانش نامه ادیان: در این قسمت حدود هزار مدخل از ادیان مختلف که با ده هزار پیوند به یکدیگر متصل شده اند، ارائه می شود همچنین امکان ویرایش، تصحیح و اضافه کردن مدخل توسط مراجعان نیز پیش بینی شده است.

13. کتابخانه دیجیتال ادیان و مذاهب: در این بخش کتاب های مهم و مقدس ادیان مختلف به صورت تمام متن ارائه می شود که به مرور، بزرگ ترین کتابخانه دیجیتال ادیان و مذاهب کشور خواهد شد.ضمناً این مرکز برای استفاده مراجعان انگلیسی زبان و عرب زبان، سایت های انگلیسی و عربی را هم در دست اقدام دارد که به زودی امکان استفاده از آن فراهم خواهد شد.

 

نشانی: قم، شهرک پردیسان، مقابل مسجد امام صادق(ع)،

 

مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب

 

تلفن: 32802610، دورنگار: 2802627