اهمیت و آثار حسن خلق در اسلام

چرا در اسلام حسن خلق اهمیت دارد و هدف بعثت پیامبر بوده است؟ آثار اخروی و دنیوی آن چیست؟

پاسخ

قرآن كريم كه كتاب انسان سازى است و براى رشد، ترقى و تربيت انسان نازل شده است، تزكيه را يكى از اهداف بعثت پيامبر، شمرده، مى‏ فرمايد:

«لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنينَ إِذْ بَعَثَ فيهِمْ رَسُولًا مِنْ انْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ اياتِهِ وَ يُزَكّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ … (آل عمران:164)؛

خداوند بر مؤمنان منّت نهاد (نعمتى بزرگ بخشيد) هنگامى كه درميان آنان پيامبرى از خودشان برانگيخت كه آيات او را بر آنها بخواند و پاكشان كند و كتاب و حكمت به آنها بياموزد…»

همچنين رستگارى را در پرتو تزكيه نفس دانسته، مى‏ فرمايد:

«وَنَفْسٍ وَما سَوّيها. فَالْهَمَها فُجُورَها وَتَقْويها. قَدْ افْلَحَ مَنْ زَكّيها. و قَدْ خابَ مَنْ دَسّيها (شمس7-10)؛ سوگند به نفس و آنچه موزونش ساخته است و زشتيها و پرهيزگاري هايش را به او الهام كرد، به تحقيق هر كس آن را تزكيه كرد، رستگار است و هر كه آن را آلوده ساخت زيانكار است».

اهمیت اخلاق در زندگی اولیا

با نگاهى به زندگى اولياى گرامى اسلام وتأمل در سخنان گهربار آنان، به اهميت اخلاق نيك و تزكيه نفس، بيشتر پى برده، گستردگى مسائل اخلاقى را نه تنها در گفتار، بلكه درتمام شؤون فردى و اجتماعى آنان مشاهده مى‏ كنيم.

تمام وجودشان را سجاياى اخلاقى و خصلت هاى نيك فرا گرفته است. آنان اخلاق الهى را به تمام معنا در وجود خود به كمال رسانده و مظهر تجلّى «اخلاقُ اللّه» و «آدابُ اللّه» گشته‏ اند.

آنان براى رسيدن به مقامات بالاتر اخلاقى، از درگاه خدا، استمداد مى‏ كردند. چنانكه پيامبر اكرم (ص) از خدا مى‏ خواست: «اللَّهُمَّ اهْدِنى‏ لِاحْسَنِ الْاخْلاقِ …»[1] خداوندا! به نيكوترين اخلاق هدايتم كن …

نقش اخلاق در دین

اولياى گرامى اسلام براى پيروان خود، نقش و ارزش اخلاق را در دين يادآور شده، آنان را به اخلاق نيكو تشويق مى‏ كردند. پيامبر اكرم (ص) مى‏ فرمايد: «الْإِسْلامُ حُسْنُ الْخُلْقِ»؛[2] اسلام خوش خلقى است.

درجاى ديگر مى‏ فرمايد: «تَخَلَّقُوا بِأَخْلاقِ اللَّهِ»؛[3]خودتان را به اخلاق الهى بياراييد.

امام صادق عليه‏السلام فرمود:

«إِنْ اجِّلْتَ فى‏ عُمْرِكَ يَوْمَيْنِ فَاجْعَلْ احَدَهُما لِإَدَبِكَ لِتَسْتَعينَ بِهِ عَلى يَوْمِ مَوْتِكَ»؛[4]اگر درعمرت دو روز مهلت يافتى، يك روزش را به فراگرفتن ادب و تربيت اختصاص بده تا روز مرگت، از آن كمك بگيرى.

نمونه ‏هايى از رفتار معصومين (ع)

معصومين عليهم السلام درتمام شؤون زندگى و تمام صحنه‏ هاى اجتماعى، سياسى و حتى نظامى موازين اخلاقى را رعايت مى‏ كردند و درهمه زمينه‏ ها نيكوترين الگوى پيروان خود هستند.

در اينجا به دو نمونه از رفتار پيامبر اكرم (ص) اشاره مى‏كنيم:

«عدى» فرزند حاتم طايى كه مشتاق ديدار رسول خدا صلى‏الله عليه‏ وآله بود، وارد مدينه شد و سراغ آن حضرت رفته و او را در مسجد يافت. در برابر آن حضرت نشست و خود را معرفى كرد.

وقتى پيامبر او را شناخت، از جاى خود برخاست، دستش را گرفته، به خانه خود برد. او مى‏ گويد:

 «در نيمه راه پيرزنى جلو راه او را گرفت و با او سخن گفت. من ديدم كه با كمال فروتنى به سخنان پيرزن گوش مى‏ دهد و به او پاسخ مى‏ گويد.

مكارم اخلاق او مرا مجذوب وى ساخت و با خود گفتم كه او هرگز فرمانروايى عادى نيست. وقتى وارد خانه او شدم، زندگى ساده وى توجه مراجلب كرد … از فروتنى او غرق حيرت شدم و از اخلاق پسنديده و ملكات فاضله و از احترام فوق العاده‏اى كه نسبت به تمام افراد بشر قايل است، دريافتم كه او فرد عادى و فرمانرواى معمولى نيست.»[5]

«روزى شخصى به محضر رسول خدا صلى‏ الله عليه‏ وآله رسيد و هيبت حضرت او را گرفت و زبانش بند آمد و حضرت دست خود را روى سينه او نهاد و فرمود:

بر خود آسان بگير من كه پادشاه نيستم. من فرزند زنى هستم كه با دست خود گوسفند خويش را مى‏ دوشيد»[6]

آثار حُسن خلق‏

اخلاق پسنديده، آثار و فوايد ارزنده‏اى در سعادت دنيوى و اخروى انسان دارد و روايات فراوانى در اين زمينه، از پيشوايان اسلام، نقل شده كه بعضى از آنها را در دو بخش آثار دنيوى و اخروى بيان مى‏ كنيم:

1. آثار دنيوى:

با توجه به سخنان اولياى گرامى اسلام در مى‏ يابيم كه حُسْن خلق آثار و فوايد مهمى درانسان واجتماع دارد كه در اينجا به بعضى از آن آثار اشاره مى‏ كنيم:

الف) عامل عزّت:

على عليه‏السلام فرمود: «رُبَّ … ذَليلٍ اعَزَّهُ خُلْقُهُ»؛[7] چه بسا (انسان) ذليلى كه خلق و خويش او را عزيز كرده است.

ب) طول عمر:

امام صادق عليه‏السلام فرمود: «أَلْبِرُّ وَحُسْنُ الْخُلْقِ … يَزيدانِ فِى الْأَعْمارِ»؛[8] نيكى و خوش اخلاقى عمر را زياد مى‏ كنند.

ب) زياد شدن روزى:

امام صادق عليه‏السلام فرمود: «حُسْنُ الْخُلْقِ مِنَ الدّينِ وَهُوَ يَزيدُ فِى الرِّزْقِ»؛[9] حسن خلق جزئى از دين است و روزى را زياد مى‏كند.

پ) تحكيم پيوند دوستى:

پيامبر اكرم صلى‏ الله‏ عليه و آله فرمود: «حُسْنُ الْخُلْقِ يُثْبِتُ الْمَوَدَّةَ»؛[10] نيك خلقى، مودّت و دوستى رامحكم مى ‏گرداند.

ت) همبستگى و الفت:

على عليه‏السلام فرمود: «مَنْ حَسُنَ خُلْقُهُ كَثُرَ مُحِبُّوهُ وَانَسَتِ النُّفُوسُ بِهِ»؛[11] كسى كه خلقش نيكو باشد، دوستدارانش زياد شده، انسانها با او انس مى‏ گيرند.

2. آثار اخروى:

خوش اخلاقى آثار ارزنده‏اى در سعادت اخروى انسان دارد كه دراينجا به برخى از آن آثار اشاره مى‏ كنيم:

الف) زدودن لغزش ها:

امام صادق (ع) فرمود: «انَّ الْخُلْقَ الْحَسَنَ يَميثُ الْخَطيئَةَ كَما تَميثُ الشَّمْسُ الْجَليدَ»؛[12]

همانا خوش خلقى گناه را ذوب مى‏ كند، چنان كه خورشيد يخ را ذوب مى‏ سازد.

ب) آسانى حساب:

على عليه‏السلام فرمود: «… حَسِّنْ خُلْقَكَ يُخَفِّفِ اللَّهُ حِسابَكَ»؛[13] خلق خود را نيكو گردان تا خداوند حساب تو را (در قيامت) آسان گيرد.

پ) برترى درجه:

رسول خدا صلى‏ الله‏ عليه‏ وآله فرمود: «إِنَّ الْعَبْدَ لَيَبْلُغُ بِحُسْنِ خُلْقِهِ عَظيمَ دَرَجاتِ الْاخِرَةِ وَأَشْرَفَ الْمَنازِلِ وَإِنَّه لَضَعيفُ الْعِبادَةِ»؛[14] همانا بنده در سايه نيكى خلقش به بلندترين درجات آخرت و عاليترين‏ جايگاه ها مى‏ رسد، در حالى كه در عبادت ضعيف و ناتوان است.

فضايل اخلاقى‏

همان گونه كه روشن شد، حسن خلق، آثار ارزنده‏اى در سعادت ابدى انسان دارد. هر كس مى ‏خواهد، به سعادت ابدى، دست يابد، لازم است كه صفحه دلش را از رذايل اخلاقى و اخلاق ناپسند پاك كرده، فضايل اخلاقى را جايگزين آن نمايد.

اخلاق پسنديده، مجموعه‏اى از فضايل انسانى است كه انسان را زينت بخشيده، به رستگارى مى رساند. اينك فهرست برخى از فضايل اخلاقى را با توجه به نياز برادران عزيز در زير مى‏ آوريم:

الف) فضايلى كه در ارتباط با خدا و دين اسلام مطرح است از قبيل اهميت دادن به نماز، دعا، ذكر، پرهيز از ريا، خوف و رجا، پايدارى در ميدان نبرد، پرهيز از سستى و فرار از جنگ.

ب) فضايلى كه در ارتباط با خود انسان مطرح است مانند روحيه عزت طلبى، اغتنام فرصت، نظم و انضباط، دورى از بي هودگى و چشم پاكى.

3. فضايلى كه در ارتباط با ديگران مطرح است مانند تواضع، راستى و راستگويى، برادرى و اتحاد، مردم دارى، رعايت احترام اموال ديگران، فرو خوردن خشم، امانتدارى، رازدارى، يارى مظلوم، صله‏رحم، حقوق مربى واستاد و حقوق پدر و مادر.

جمع بندی

خوش خلقى، تزكيه نفس و آراسته شدن به فضايل اخلاقى دراسلام، اهميت‏ ويژه ‏اى دارد؛ زيرا اسلام، هدف از بعثت پيامبران الهى را انسان سازى و تزكيه نفس دانسته و سعادت و رستگارى او را در دنيا و آخرت، در پرتو انسانى زيستن و تزكيه نفس مى‏ داند.

در مورد ارزش اخلاق پسنديده و فضايل انسانى، همين بس كه اولياى گرامى اسلام، آراسته شدن به آنرا، از خداوند متعال درخواست مى‏ كردند و درمقام عمل نيز، اسلام، اخلاق و فضايل اخلاقى در آنان تجلّى يافته و در سراسر زندگى و تمام صحنه ‏هاى اجتماعى، سياسى، نظامى و حتى درمقابل دشمنان، اصول اخلاقى را رعايت مى‏ كردند.

خوش خلقى، آثار ارزنده‏اى در سعادت دنيوى و اخروى انسان دارد.

آثار دنيوى آن عبارت است از:

عزّت آفرينى، طول عمر، زياد شدن روزى، تحكيم پيوند دوستى و همبستگى آثار اخروى آن نيز عبارت است از: زدودن لغزش ها و گناهان، آسانى حساب و برترى درجه.

منابع

[1] . فیض کاشانی، محجّة البيضا فی التذهیب الاحیاء، قم، جامعه مدرسین، 1417 ق، ج 5، ص 92.

[2] . محمد محمدی ری شهری، ميزان الحكمه، قم، دارالحدیث، 1386، ج 3، ص 137، به نقل از كنز الفوايد.

[3] . حیدربن علی آملی، اسرارالشريعه، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، ص 116.

[4] . محمدبن یعقوب کلینی، فروع کافی، بیروت، دار الاضواء، 1405 ق، ج 8، ص 150.

[5] . جعفر سبحانی، فروغ ابديت، قم، بوستان کتاب، 1386، ج 2، ص 382.

[6] . محمدبن یزید ابن ماجه، سنن ابن ماجه، بیروت، دارالمعرفه، 1419 ق، ج 2، ص 1101.

[7] . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء و التراث، ج 71، ص 396.

[8] . محمدبن یعقوب کلینی، اصول كافى، بیروت، دارصعاب و دارالتعارف، 1401 ق، ج 3، ص 157.

[9] . ابن شعبه حرانی، تحف العقول، قم، دارالحدیث، 1383، ص 275.

[10] . همان، ص 38.

[11] . تمیمی آمدی، شرح غررالحكم و دررالكلم، تهران، دانشگاه تهران، ج 5، ص 451.

[12] .محمدبن یعقوب کلینی، همان، ج 3، ص 157.

[13] . محمدباقر مجلسی، همان، ج 68، ص 383.

[14] . فیض کاشانی، همان، ج 5، ص 93.

پیوندها

تارنمای انتشارات زمزم هدایت

سایت مرکز فضای مجازی حقیق

پیام رسان انتشارات زمزم هدایت

مرکز فضای مجازی حقیق در آپارات