نمازهای مستحبی و نافله ها چه اثراتی دارند؟
فلسفه و علت کارهای مستحب از جمله نمازهای مستحبی و نافله ها چیست؟
پاسخ
مى دانيم كه هر كار مستحبى اعم از نماز و غير آن، عملى است كه براى استحباب آن از سوى شرع حكمتى وجود دارد و داوطلبانه، به دلخواه شخص انجام مى گيرد كه در اين صورت پاداش نيكو دارد و اگر هم انجام ندهد، عقاب وعذابى در كار نيست.
در پاسخ این سوال باید گفت چنين كارى دو علّت مهم و اساسى دارد که به بیان آن می پردازیم:
الف) تأكيد بر حفظ نمازهاى واجب
نمازهاى مستحبى، نمازهاى واجب را در برابر گردبادهاى اهمال و سهل انگارى محافظت مى كنند و قصد وسوسه و دستبرد شيطان به وسيله آنها شكسته و دفع مى گردد.
به عبارت ديگر، نمازهاى مستحبى سبب تقويت نمازهاى واجب در برابر آسيب ها و حوادث احتمالى است.
حمّاد بن عبداللّه گويد:
علّت تشريع نمازهاى نافله را از امام صادق عليه السلام جويا شدم.
ايشان پاسخ داد: «علّت چنين كارى تأكيد بر نمازهاى واجب بوده است؛ زيرا اگر نماز مردم غیر از همين چهار ركعت نماز ظهر نبود، به آن اهميت چندانى نمى دادند و احتمال داشت كه توفيق انجام آن را از دست بدهند، ولى وقتى نافله هم به آن اضافه شده، به خاطر زياد بودنش در انجام آن تعجيل مى كنند، همچنين است نماز عصر ….»[1]
نكته ديگر اينكه وضع نمازهاى مستحبى، لطف و عنايتى است از جانب خدا براى بندگان، به اين بيان كه بيشتر مردم در بجاى آوردن نمازهاى واجب، ازنظر آداب و شرايط پذيرش و گزاردن نمازى خداپسند، كوتاهى مى ورزند.
از اين رو، خداوند، نمازهاى نافله را راه جبران اين نقيصه قرار داده است
شخصى به نام «ابوبكر» گويد:
«حضرت امام باقر عليه السلام از من پرسيد: آيا مى دانى نمازهاى مستحب براى چه وضع شده است؟ عرض كردم: فدايت شوم نمى دانم.
فرمود: «لِأَنَّهُ إِنْ كانَ فِى الْفَريضَةِ نُقْصانٌ قُضِيَتِ النَّافِلَةُ عَلَى الْفَريضَةِ حَتَّى تَتُمَّ[2] براى اينكه اگر در نماز واجب كمبودى باشد، نافله آن را جبران كند، تا كامل شود».
امام كاظم عليه السلام نيز فرمود:
«إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالى أَتَمَّ صَلاةَ الفَريضَةِ بِالصَّلاةِ النَّافِلَةِ وَ أَتَمَّ صِيامَ الْفَريضَةِ بِصِيامِ النَّافِلَةِ[3] خداوند بزرگ، نمازواجب رابانمازنافله و روزه واجب رابا روزه مستحب كامل كرده است».
ب) راز مسیر تکامل انسان
تشريع انواع عبادتها در اديان الهى براى تكامل و تقرّب انسان به خدا صورت گرفته است كه عبادت هاى واجب، حدّ ضرورى و لازم آن است و هر كس مكلّف است با انجام آن خود را به چنين مرزى برساند.
از طرف ديگر، براى آنكه مؤمن توقّف نكند و راه تقرّب بيشتر به رويش باز باشد، عبادت هاى اختيارىِ فراوانى برای او قرار گرفته تا بتواند بدين وسيله سير تكاملى خويش را ادامه دهد.
پس هر كه عبادتش بيشتر باشد، تقربش بيشتر است.
شاهد اين گفتار، سخن امام كاظم عليه السلام درباره قرآن است:
«… دَرَجاتُ الْجَنَّةِ عَلى قَدْرِ اياتِ الْقُرْآنِ يُقالُ لَهُ اقْرَأْ وَ ارْقَ فَيَقْرَا ثُمَّ يَرْقى …[4] درجات بهشت به تعداد آيه هاى قرآن است. به او (مؤمن) گفته مى شود (آيه هاى قرآن را) بخوان و بالا برو، او هم مى خواند و بالا مى رود».
حضرت رضا عليه السلام در اين راستا فرمود:
«بدانيد كه نمازهاى نافله به خاطر تفاوت مردم در توانشان تشريع شده است؛ زيرابرخى از برخى، قوى ترند، نمازهاى واجب براى پايين ترين سطح وضع شده، سپس مستحبات درپى آن آمده است تا قوى و ضعيف در حد توانشان عمل نمايند، بنابراين هيچ كس فراتر از توانش مكلّف نشده است … همچنين است روزه و حج و براى هر واجبى، مستحبى بدين معنا وجود دارد»[5]
نماز شب
در ميان نوافل روزانه، ماهانه و سالانه، نماز شب ازفضيلت بيشترى برخوردار است كه قرآن و روايات بر آن تأكيد فراوان دارند.
قرآن مجيد با لحن بسيار شوق آور از شب بيداران زنده دل ياد كرده، مى فرمايد:
تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (سجده: 16)؛ از بستر خواب پهلو تهى كنند، پروردگارشان را با بيم و اميد بخوانند و از آنچه روزيشان كرده ايم انفاق كنند».
مرحوم طبرسى از امام باقر و امام صادق عليهم ا السلام نقل مى كند كه:
«منظور از مؤمنان در اين آيه شب زنده دارانى هستند كه براى اقامه نمازشب از بستر گرم خويش بر مى خيزند.»[6]
آن گاه قرآن مجيد از پاداش بزرگ و نفيسى كه خداوند به زاهدان شب عنايت مى كند، خبر داده، مى فرمايد:
«فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِىَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (سجده: 17)؛ هيچ كس نمى داند كه در ازاى كارى كه انجام داده اند، چه (پاداش مهم) و چشم روشنى اى براى آنها نهفته شده است».
حضرت امام صادق عليه السلام در تفسير اين آيه شريفه فرمود:
«ما مِنْ حَسَنَةٍ إِلَّا وَ لَها ثَوابٌ مُبَيَّنٌ فِى الْقُرْانِ إِلَّا صَلاةُ اللَّيْلِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ اسْمُهُ لَمْ يُبَيِّنْ ثَوابَها لِعِظَمِ خَطَرِها قالَ: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ[7] هيچ كار نيكى نيست جز آنكه پاداشش در قرآن بيان شده است مگر نماز شب كه خداوند به خاطر عظمت شأن آن ثوابش را برملا نكرده و فرموده است: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ».
ممكن است در اينجا اين سؤال پيش آيد كه چرا پاداش عظيم نماز شب مخفى نگاه داشته شده است؟ اين سؤال را به سه شكل مى توان پاسخ داد:
- كارهاى ارزشمند و عظيم چنان است كه حقيقت آنها به سادگى قابل درك نيست، در عين حال پنهان داشتن پاداش آنها نشاط انگيزتر است.
- قرّة العين و چشم روشنى، آن قدر بزرگ و گسترده است كه دانش انسان از رسيدن به تمام خصوصيات آن ناتوان است.
- چون «نمازشب» مخفيانه و دور از چشم ديگران انجام مى گيرد، پاداش آن نيز پنهان و دور از چشم مردمان است.[8]
رهبران بزرگوار اسلام نيز با تعبيرهاى گوناگونى مردم را به انجام اين عمل بزرگ تشويق مى كردند كه در اينجا به يك نمونه آن بسنده مى كنيم؛
معاذ بن جبل گويد:
«روزى رسول اكرم (ص) به من فرمود: اگر مايلى راه هاى خير را به تو نشان بدهم. سپس فرمود: «… قِيامُ الرَّجُلِ فى جَوْفِ اللَّيْلِ يَبْتَغى وَجْهَ اللَّهِ[9] (يكى از راهها) برخاستن مرد در دل شب در پى يافتن رضاى خداست».
منابع
[1] محمد بن علی ابن بابویه (شیخ صدوق)، علل الشرايع، قم، داوری، 1385، ص 328.
[2] همان
[3] محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء و التراث، 1403 ق، ج 87، ص 27.
[4] محمدبن یعقوب کلینی، اصول كافى، ترجمه سید هاشم رسولی محلاتى، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، 1364، ج 2، ص 443.
[5] محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، همان، ج 87، ص 22.
[6] فضل بن حسن طبرسی، مجمع البيان، بیروت، دارالمعرفه، 1408 ق ، ج 7- 8، ص 331.
[7] همان، ج 7- 8، ص 331.
[8] ر. ك: مجمع البيان، ج 7- 8، ص 331.
[9] محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، همان، ج 87، ص 123.
پیوندها
پرسش و پاسخ
فلسفه و علت اصلی نمازهای مستحبی و نافلهها چیست؟
پاسخ:
نمازهای مستحبی برای تقویت و حفظ نمازهای واجب و همچنین راهی برای جبران نقصها و رسیدن به تکامل روحی انسان تشریع شدهاند. این نمازها به حفظ و تقویت ایمان، و جلوگیری از سهلانگاری در نمازهای واجب کمک میکنند.
نمازهای مستحبی چگونه به حفظ و تقویت نمازهای واجب کمک میکنند؟
پاسخ:
نمازهای مستحبی در برابر سهلانگاریها و وسوسههای شیطان مقاومت میکنند و باعث میشوند که مؤمنان به انجام بهموقع و دقیقتر نمازهای واجب ترغیب شوند.
چرا نمازهای مستحبی به نوعی لطف الهی برای بندگان محسوب میشود؟
پاسخ:
بسیاری از مردم در اجرای کامل شرایط و آداب نمازهای واجب کوتاهی میکنند. خداوند نمازهای مستحبی را وسیلهای برای جبران این نقصها قرار داده است.
تکامل و تقرب انسان در برابر خداوند چگونه با اعمال مستحبی مرتبط است؟
پاسخ:
اعمال مستحبی مانند نمازهای نافله فرصتی برای ادامه مسیر تکامل و تقرب بیشتر به خداوند فراهم میکنند. عبادت بیشتر به معنای تقرب بیشتر به خداوند است.
چه تفاوتی میان نمازهای واجب و مستحبی در بیان حضرت رضا علیه السلام مطرح شده است؟
پاسخ:
نمازهای واجب برای حداقل توانایى انسانها مقرر شدهاند، در حالی که نمازهای مستحبی به دلیل اختلاف سطح توانایى انسانها مشرو ع شدهاند تا هر کس به اندازه توانش عمل کند.
فضیلت نماز شب در قرآن و روایات چگونه بیان شده است؟
پاسخ:
نماز شب از فضیلت بالایی برخوردار است و قرآن و روایات بر ارزش والای آن تأکید دارند. در قرآن به شب بیداران زندهدل که برای این نماز از خواب برمیخیزند اشاره شده و پاداش ویژه و ناشناختهای برایشان وعده داده شده است.
چرا پاداش نماز شب در قرآن بهطور صریح بیان نشده است؟
پاسخ:
پاداش نماز شب به دلیل عظمت و ارزش بالا، فراتر از تصور انسان است و بیان نشده تا انگیزه مضاعفی برای مؤمنان ایجاد کند. علاوهبراین، همانطور که نماز شب دور از چشم دیگران انجام میشود، پاداشش هم مخفی مانده است.
