اخلاص و مخلص به چه معناست ؟
ارزش و اهمیت اخلاص چه قدر است و مراتب اخلاص چیست؟
پاسخ
اخلاص به معنى «خالص كردن، ويژه كردن، ارادت صادق داشتن » است.[1]
بر اساس اين معنى، مخلص كسى است، كه طاعات و عبادات خود را از هرگونه آلودگى و آميختگى به غير خدا خالص كرده، انگيزهاى جز تقرّب به درگاه خدا ندارد. از اين رو، فقط به او دل مى بندد و تعريف و تكذيب ديگران، در نظرش يكسان است و هدف از عبادت، جلب رضايت خالق است نه كس ديگر.
حضرت على عليه السلام در اين باره فرمود:
«الْعِبادَةُ الْخالِصَةُ أَنْ لا يَرْجُوَ الرَّجُلُ إِلَّارَبَّهُ، وَ لا يَخافُ إِلاذَنْبَهُ[2] عبادت خالص آن است كه مرد جز به پروردگارش اميدوار نبوده و جز از گناه خويش نهراسد.
امام صادق عليه السلام فرمود:
«لا يَصيرُ الْعَبْدُ عَبْداً خالِصاً لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ حَتَّى يَصيرَ الْمَدْحُ وَ الذَّمُّ عِنْدَهُ سَواءً …[3]انسان، بنده خالص خداى بزرگ نمى شود تا اينكه تعريف وتكذيب (ديگران) در نظرش يكسان باشد».
ارزش و اهمّيّت اخلاص
اخلاص، معيار ارزش عبادت، مقامى از مقامات مقرّبان الهى و هدف دين است. هر كس آن را يافت، موهبتى الهى نصيبش گشته كه به وسيله آن به مقامات بزرگى خواهد رسيد. چرا چنين نباشد، در حالى كه خداوند متعال، بندگانش را به آن امر كرده، مى فرمايد:
«فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدّينَ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ (غافر: 14)؛ خدا را بخوانيد، در حالى كه تنها براى او در دين اخلاص مى ورزيد، اگر چه كافران را ناخوش آيد.
در سخنان پيشوايان معصوم، تعابير گوناگونى، از قبيل بهترين عبادت، ثمره عبادت، غايت دين، عبادت مقرّبان الهى و مانند آن درباره فضيلت اخلاص آمده است.
اخلاص همين بس كه شرط قبولى عمل است و اگر در عملى موجود نباشد، بى هدف و بى نتيجه خواهد بود.
از اين رو، على عليه السلام فرمود:
«مَنْ لَمْ يَصْحَبِ الْإِخْلاصُ عَمَلَهُ لَمْ يُقْبَلْ[4] عمل هر كس كه با اخلاص همراه نباشد، قبول نمى شود».
مراتب اخلاص
خالص كردن و پاكيزه نمودن عمل از غير خدا مراتبى دارد. هر چه درجه اخلاص بيشتر باشد، عمل ارزش بيشترى نزد خدا پيدا مى كند، به هدف و مقصد نزديكتر شده و شخص را زودتر به كمال مطلوب خود مى رساند و هر چه درجه اخلاص كمتر باشد، به همان اندازه از ارزش عمل كاسته شده و شخص از كمال مطلوب باز مى ماند.
و از اين رهگذر درجات مؤمنان در نزد خدا متفاوت خواهد بود، چنانچه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «بِالْإِخْلاصِ تَتَفاضَلُ مَراتِبُ الْمُؤْمِنينَ[5] درجات مؤمنان به وسيله اخلاص برترى مى يابد».
اينك براى رعايت اختصار، سه مرتبه از مراتب اخلاص را ذكر مى كنيم:[6]
الف) خالص كردن عمل، به دليل ترس از عذاب روز قيامت، كه گرچه عمل مخلصانه است، اما اين نوع عبادت، عبادت بردگان است.
ب) اخلاص در عمل، براى رسيدن به بهشت و آنچه در آن است مثل حورالعين، قصرهاى بهشتى و مانند آن؛ كه اين گونه مخلصانه عمل كردن نيز روش اجيران است.
پ) تصفيه عمل از هر نوع شايبهاى، اعم از طمع به بهشت، ترس از جهنم، رضاى مخلوق وجلب قلوبآنها، طمع به مقاصد دنيوى و مانند آن، كه فقط منظور رضايت خداست.
اين مرتبه كه بالاترين مراتب اخلاص مى باشد، از آن كسانى است كه غرق در محبت، عظمت و جمال الهى هستند و خدا را سزاوار پرستش يافته، عبادتش مى كنند و اين، عبادت آزادگان است.[7]
