فقه تمدنی و مدیریت اختلافات مذهبی؛ در سیره علمی و مدیریتی قائد شهید

نخست؛ روایت یک رویداد

در سال ۱۳۸۹ شمسی(۲۰۱۰م)، سخنان توهین‌آمیز یکی از روحانیان شیعه نسبت به عایشه، همسر پیامبر گرامی اسلام صلى الله عليه وآله، که از طریق شبکه ماهواره‌ای وابسته به وی منتشر شد، موجی از اعتراض را در میان اهل سنت برانگیخت. این رویداد، واکنش‌های گسترده‌ای در جهان اسلام، به‌ویژه در کشورهای سنی‌نشین، به دنبال داشت و مشکلاتی را نیز برای شیعیان در برخی کشورهای منطقه، از جمله کویت و عربستان سعودی، ایجاد کرد.

در شرایطی که فضای جهان اسلام به‌شدت متأثر از این رخداد بود و بیم آن می‌رفت که این حادثه، آتش اختلافات مذهبی را بیش از گذشته شعله‌ور سازد، حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای (قائد شهید امت)، در پاسخ به استفتای جمعی از شیعیان منطقه احساء عربستان، فتوایی تاریخی صادر کردند:
«اهانت به نمادهای برادران اهل سنت، از جمله اتهام‌زنی به همسر پیامبر اسلام صلى الله عليه وآله، حرام است. همچنین اهانت به زنان همه پیامبران، به‌ویژه پیامبر اعظم حضرت محمد صلى الله عليه وآله، جایز نیست.»

این فتوا، تنها پاسخی به یک استفتای فقهی نبود؛ بلکه اقدامی برای مهار بحرانی بود که می‌توانست وحدت امت اسلامی را با آسیبی جدی مواجه سازد.

دوم؛ بازتاب‌ها و واکنش‌ها

فتوای قائد شهید، بازتاب گسترده و مثبتی در جهان اسلام داشت. رسانه‌های مختلف عرب‌زبان به انعکاس آن پرداختند؛ از جمله شبکه الجزیره که در برنامه «ما وراء الخبر» با حضور کارشناسان، ابعاد مختلف این فتوا و آثار آن را بررسی کرد.

نیز، شماری از شخصیت‌های برجسته جهان اسلام از این اقدام استقبال کردند شیخ احمد الطیب، شیخ الازهر،این فتوا را برخاسته از «علم صحیح» و «درک عمیق از خطر فتنه» دانست و تصریح کرد که این اقدام، بیانگر اهتمام آیت‌الله خامنه‌ای به حفظ وحدت مسلمانان است.

سوم؛ فقه تمدنی و مدیریت بحران

واقعیت آن است که در طول تاریخ اسلام، به‌ویژه در دوران معاصر، فتاوای فراوانی از سوی فقهای مسلمان صادر شده است؛ برخی در پاسخ به مسائل عبادی، برخی درباره موضوعات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و برخی نیز در مواجهه با مسائل نوپدید. بخش عمده این فتاوا، در چارچوب پاسخ به یک پرسش فقهی صادر شده و کارکرد اصلی آنها، راهگشایی برای مقلدان هستند و به تعبیری رویکرد فقه فردی دارند.

اما به‌ندرت می‌توان فتوایی را یافت که فراتر از پاسخ به یک مسئله فقهی، درصدد مدیریت یک بحران اجتماعی و تمدنی باشد. فتوای قائد شهید درباره حرمت اهانت به مقدسات اهل سنت، از همین سنخ است.

ویژگی ممتاز این فتوا آن است که موضوع آن صرفاً یک حکم فردی یا عبادی نبود، بلکه به مدیریت روابط جامعه بزرگ اسلامی مربوط می‌شد. فقیه در اینجا تنها پاسخگوی یک استفتا نیست، بلکه با ملاحظه آثار اجتماعی، فرهنگی، امنیتی و تمدنی یک رفتار، حکمی صادر می‌کند که می‌تواند از گسترش شکاف‌های مذهبی جلوگیری کند. این در واقع مصداق فقه تمدنی است و نقطه‌ای است که فقه، کارکردی تمدن‌ساز پیدا می‌کند.
چرا که فقه تمدنی فقاهتی است که علاوه بر استنباط احکام تکلیفی، به استنباط ساختارها و فرآیندهای لازم برای تحقق تمدن اسلامی می‌پردازد.

بنابراین از این منظر، این فتوا را می‌توان نمونه‌ای روشن از «فقه تمدنی» دانست؛ فقهی که وظیفه خود را صرفاً بیان احکام فردی نمی‌داند، بلکه به پیامدهای اجتماعی، فرهنگی و تمدنی احکام نیز توجه دارد و در مدیریت بحران‌های اجتماعی، مذهبی و فراملی نقش‌آفرین است. زیرا از منظر فقیهی چون قائد شهید، حفظ انسجام امت اسلامی، خود یک مصلحت بزرگ شرعی و یکی از ارکان شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی است و هر اقدامی که آگاهانه به شکاف‌های مذهبی دامن بزند، باید از منظر فقه مورد بازنگری قرار گیرد.
✍سید مرتضی حسینی فاضل
#قائد شهید
#فقه تمدنی