الگوی بسیجی مطلوب در راستای تحقق بیانیه گام دوم انقلاب
در اين کتاب برآنيم تا با تبيين منظومه فکري ـ رفتاري بسيجي مطلوب الگوئي از بسيجي مطلوب ارائه دهيم. با اين چشمانداز در آغاز، نگاهي گذرا به پيشينة بسيج، اهميت و گسترة آن خواهيم کرد، در ادامه، از مفاهيم واژگان بسيج، بسيجي مطلوب، الگو و شاخص سخن خواهيم گفت، و در پايان، پس از بيان اهميت و ضرورت ارائة الگوي بسيجي مطلوب، ويژگيهاي اين الگو را بيان خواهيم کرد.
پيشينة بسيج
قدرت بيپايان خداي بزرگ هر جا که انسانها از لاک خودخواهيها بيرون آيند، در کنار هم قرار گيرند و به هم بپيوندند، ظهور ميکند و چون سيلي خروشان موانع را از پيش رو کنار ميزند و راه رسيدن به هدفهاي بزرگ را هموار ميسازد. به برکت اجتماع انسانهاست که خروارها خروار نعمت بر آنان فروميريزد. اين سخن رسول خدا که فرمودند: «يَدَ اللَّهِ مَعَ الْجَمَاعَةِ؛ دست خدا با جماعت است»،[1] از سنتي جاويدان در زندگي انسانها پرده برميدارد.[2] مقصود از دست خدا همان قدرت بيمانند اوست که در اجتماع انسانها ظهور ميکند.[3]
انبياي الهي براي هدايت انسانها و نجات آنها از دست ستمگران، آنجا که فرصتي روي ميداد، از اين نيروي نهفته در مردم بهره ميگرفتند. بسيج و استفاده از اين نيروي عظيم مردمي به معناي عام، ريشه در تاريخ انبياي الهي دارد. امام خميني دربارة قيام انبياي الهي در برابر مستکبران فرمود:
قيامهاي انبيا هميشه اينطوري بوده كه يكي از بين خود اينها، از بين خود اين مؤمنين، كه طبقه پايين بودند، از خود همين مردم پايين، يكي انتخاب ميشد براي اينكه تبليغ كند، و يكي از كارهايش هم اين بود كه همين جمعيتِ مستضعفِ مقابل مستكبر را تجهيز ميكرد با تبليغاتي كه ميكرد، مهيا ميكرد، تجهيز ميكرد بر ضد آنها؛ بر ضد مستكبرين.[4]
ايشان دربارة قيام حضرت موسي و بسيج تودههاي مردم در برابر فرعونيان فرمود:
موسي كه تفصيل تاريخش در قرآن هم هست و در ديگر كتب آسماني هم هست، ملاحظه ميكنيد كه يك آدمي بوده است، يك شباني بوده است، شبان حضرت شعيب بود، مدتها با يك عصا مردم را، همين مردم توده را بر ضد فرعون، كه در زمان او بزرگترين قدرت بود، بسيج كرد.[5]
رسول خدا با استفاده از همين توان مردمي، مشرکان مکه را به زانو در آوردند و بناي جامعة نوين اسلامي را نهادند و با ياري گرفتن از همين نيروي عظيم، بر مشکلات و موانعي که در برابر جامعة نوپاي اسلامي قرار ميگرفت، فايق آمدند. خداي تعالي رسول اکرم را در برابر فريب دشمنان دلگرمي ميدهد و يادآوري ميکند که اين پيروزيهاي بزرگ را در ساية ياري خداوند و بسيج نيروهاي مؤمن[6] بهدست آورده است:
وَ إِنْ يُريدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذى أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنينَ (انفال: 62).
و اگر بخواهند تو را بفريبند، [ياري] خدا براي تو بس است. همو بود كه تو را با ياري خود و مؤمنان، نيرومند گردانيد.
امام خميني دربارة سابقة بسيج عمومي در صدر اسلام فرمود:
قضية بسيج، همان مسئلهاي است كه در صدر اسلام بوده است. وقتي جنگ ميشد، طوايف مختلف ميآمدند و به جنگ ميرفتند و اين مسئلة جديدي نيست و در اسلام سابقه داشته است؛ و چون مقصد ما اسلام است، بايد هر جواني يك نيرو باشد براي دفاع از اسلام و همة مردم و هركس در هر شغلي كه هست مهيا باشد براي جلوگيري از كفر و الحاد و هجوم بيگانگان.[7]
امامان معصوم با نگرشي الهي مردم را به همپيماني با يکديگر براي در امان ماندن از آسيب حکومتهاي ستمگر فراميخواندند.[8] در عصر حاضر نيز نهضت تنباکو و مبارزه بر ضد استعمار انگليس با فتواي ميرزاي شيرازي از نيروي بسيج مردمي مدد گرفته است.
امام خميني با درک عميق از نقش مردم در قيام انبيا و بهويژه در پيروزي اسلام و شکلگيري جامعة نبوي، از همان آغاز انقلاب، بر نقش سازندة تودههاي مردمي تأکيد ورزيد. همواره مردم را مخاطب ساخت و با هدايت آنها، انقلاب را به پيروزي رساند و از جنگ تحميلي و حوادث پس از پيروزي انقلاب، سرافراز بيرون آورد. با اين نگاه، ميتوان گفت: تکيه بر توان مردمي در پيروزي انقلاب و حل چالشهاي پيش روي آن، از راهبردهاي اساسي امام بوده است.[9]
امام خميني با نگاه راهبردي به نقش مردم در پيروزي بر نظام ستمشاهي، و حضور خودجوش آنها براي حفظ نظام اسلامي، در مقابله با تهديدات احتمالي، در پنج آذر 1358 در سخناني ضرورت تشکيل بسيج مستضعفان را اعلام فرمود. وي در اين سخنان گفت:
مملکت اسلامي همهاش بايد نظامي باشد و تعليمات نظامي داشته باشد. … همهجا بايد اينطور بشود که يک مملکتي بعد از چند سالي که بيستميليون جوان دارد، بيستميليون تفنگدار داشته باشد و بيستميليون ارتش داشته باشد.[10]
امام خامنهايa دربارة اين نگاه حکيمانة امام در پيريزي بسيج مستضعفان، بارها سخن گفته است؛ از آن جمله فرمود:
بسيج يك حركت عجيب و بينظير بود كه در انقلاب اتفاق افتاد. اين هم برخاسته و سرچشمهگرفته از آن سرچشمة حكمت الهياي بود كه خداي متعال در دل آن مرد بزرگ، آن امام بزرگوار، به وديعه گذاشته بود. امام حكيم بود؛ حكيم به معناي واقعي. ما گاهي تعبير حكيم را براي آدمهاي كوچك به كار ميبريم؛ لكن او به معناي واقعي كلمه حكيم بود: «وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِىَ خَيْراً كَثيراً.»[11] خداي متعال به او حكمت داده بود. از دل او، يك حقايقي سرريز ميشد و سرازير ميشد؛ ازجمله همين مسئلة بسيج بود؛ كه امام از روز اول پيروزي يا حتي قُبيل پيروزي، با كشاندن مردم به عرصه، با گذاشتن بار حركت به دوش مردم، با اعتماد به مردم، پاية بسيج را گذاشت. به مردم اعتماد كرد؛ مردم هم به خودشان اعتماد پيدا كردند؛ اعتمادبهنفس پيدا كردند؛ اگر امام به مردم اعتماد نميكرد، مردم هم به خودشان اعتماد نميكردند. پاية بسيج همان جا گذاشته شد.[12]
سخنان امام در لزوم آموزش نظامي همگاني و تشکيل ارتش بيستميليوني بهسرعت با استقبال گروههاي سياسي و مردم روبهرو شد. چند روز بعد، يعني در روز دوازده آذر همان سال، قانون اساسي جمهوري اسلامي در يک همهپرسي به تأييد مردم رسيد. در اصل ۱۵۱ اين قانون تصريح شده است:
به حکم آية کريمة «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ وَ آخَرينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ»،[13] دولت موظف است براي همة افراد کشور برنامه و امکانات آموزش نظامي را برطبق موازين اسلامي فراهم نمايد؛ بهطوريکه همة افراد همواره توانايي دفاع مسلحانه از کشور و نظام جمهوري اسلامي ايران را داشته باشند؛ ولي داشتن اسلحه بايد با اجازة مقامات رسمي باشد.[14]
در 28 آذر 1359، قانون ادغام سازمان بسيج ملي در سپاه پاسداران، در مجلس شوراي اسلامي تصويب شد. بدين ترتيب سازمان بسيج ملي با نام جديد «سازمان بسيج مستضعفين»، به سپاه پاسداران انقلاب اسلامي ملحق شد.
اهميت بسيج
پيروزي انقلاب اسلامي ايران در منطقة حساس خاورميانه، با رهبري روحانيت بيدار شيعه و تکيه بر آموزههاي اسلام ناب محمدي بدون وابستگي به قدرتهاي جهاني، طليعة عصر نويني را براي همة مسلمانان و مستضعفان جهان بشارت داد. استقرار جمهوري اسلامي در ايران، براي استکبار جهاني افزون بر از دست دادن منافعي که در ايران داشتند، به معناي ناديده گرفتن ارزشهاي حاکم بر نظام غرب و شرق و ارائة راه نويني پيش روي ملتهاي مظلوم بود.[15] استکبار جهاني با به صدا درآمدن زنگ خطر براي ايجاد زيرساختهاي تمدن نوين اسلامي، همة توش و توان خود را براي مقابله با اين انديشه و اثبات ناکارآمدي آن به کارگرفت و درنتيجه، نظام نوپاي اسلامي را با انواع تهديدهاي داخلي و خارجي و حوادث توفنده روبهرو ساخت. رويارويي با اين تهديدات و حفظ موجوديت نظام و استمرار و پيشرفت آن، بدون پشتيباني و حضور فعال همة اقشار مردم در صحنههاي گوناگون انقلاب ممکن نبود.
امام خميني دربارة اهميت و ضرورت تشكيل بسيج فرمود:
دفاع از اسلام و كشور اسلامي، امري است كه در مواقع خطر، تكليف شرعي، الهي و ملي است؛ و بر تمام قشرها و گروهها واجب است در اين موقع حساس كه ملت با دشمنان سرسخت و ابرقدرتها خصوصاً امريكا كه با مداخلة جنايتكارانة خودش در طول سلطنت غاصبانة محمدرضا پهلوي، ملت ما را از رشد سياسي و فرهنگي و اقتصادي بازداشت، و ذخاير اين ملت فقير را به يغما برد، مواجه است، اگر غفلت شود و با قدرت و پشتكار در مقابل دشمنان بشريت خود را مهيا نكند، و با بسيج عمومي، كه به خواست خداوند متعال هيچ قدرتي نميتواند با آن مقابله كند، مهياي دفاع از كشور اسلام نشود، خود را و كشور خود را با دست خود به تباهي كشانده است.[16]
امام خامنهايa دربارة نقش بسيج مردمي در مقابله با تهديدات دشمنان فرمود:
براي كشوري كه آماج اينهمه حملة خصمانه و خباثتآميز دشمنان است، جز بسيج نيروهاي مردمي، هيچ راه علاجي وجود ندارد. اگر بسيج نيروهاي مردم نميبود و امام بزرگوار، از نيروي ايمان و عشق مردم، در سازماندهي اين عناصر مؤمن و نوراني در سراسر كشور، اقوام مختلف و مرزداران و عشاير و جوانان و دانشگاهيان و روحانيون و دانشآموزان و پيرمردان و زنان و دختران جوان و ساير اقشار ملت، استفاده نميكرد و اين انبوه عظيم نيروي فعال را به وجود نميآورد، بدون شك جمهوري اسلامي نميتوانست در مقابل اينهمه توطئه و خباثت و دشمني و سنگاندازي مقاومت كند.[17]
بيترديد، نهادينه ساختن اين حضور مردمي و سازماندهي اين سرماية عظيم و اقيانوس بيکران انساني در راستاي صيانت از نظام اسلامي، از ضرورتهاي انقلاب اسلامي بود که از چشم تيزبين پير فرزانة انقلاب، امام خميني، پنهان نماند. عمق کينه و دشمنيهاي استکبار جهاني و لشکريان داخلي و خارجي آنان براي فروپاشي نظام اسلامي، اهميت اين نهاد انقلابي را در مقابله با توطئههاي استکبار جهاني و پاسداري از جمهوري اسلامي، بهروشني آشکار ميسازد.
جنگ تحميلي و حضور عاشقانة بسيجيان در کنار پاسداران و ديگر نيروهاي مسلح در دفاع از کيان نظام اسلامي، کارنامهاي روشن از نقش بيمانند بسيج در برابر ديدگان همه قرار داد و اهميت آن را در اين قطعة حساس از تاريخ انقلاب اسلامي آشکار ساخت. پس از جنگ تحميلي، امام خامنهايa با درايت و دورانديشي، براي حفظ و نگهداري اين سرماية عظيم انساني در برابر هجوم فرهنگي دشمن و هدايت آن در حل چالشهاي پيش رو، عرصههاي نويني را در پاسداري از نظام اسلامي بهسوي بسيجيان گشود. سازندگي، رويارويي با تهاجم فرهنگي، فعاليتهاي اجتماعي مانند همکاري در طرحهاي ملي، آرامسازي و حفظ امنيت شهرها و نوآوري و پيشرفت علمي برخي از اين عرصههاست. حضور بسيج در اين عرصهها، اهميت اين نهاد انقلابي را در صيانت و پيشبرد انقلاب اسلامي، بيشازپيش آشکار ساخت. در نگاهي کلي ميتوان اهميت بسيج را در محورهاي زير بيان کرد:
- پشتيباني از نيروهاي مسلح؛
- رويارويي با تهديدات دشمن در حوزههاي نظامي و فرهنگي؛
- پاسداري از ارزشها و آرمانهاي انقلاب اسلامي؛
- دفاع از منافع و امنيت ملي؛
- حفظ آمادگيها و ساماندهي سرمايههاي عظيم انساني؛
- حل چالشهاي پيش روي انقلاب؛
- ايجاد انسجام و وحدت بين اقشارمردم؛
- تحکيم پيوند بين مردم و حاکميت.
گسترة بسيج
بسيج مردمي، در پيروزي انقلاب کارکردي سياسي داشت و با سقوط نظام ستمشاهي، استقرار نظام اسلامي را به ارمغان آورد و بعدها با آغاز تهديدات نظامي دشمن، به فرمان امام خميني و تأسيس سازمان بسيج، با کارکردي نظامي آغاز به کار کرد؛ ولي چنانکه در زمان امام نيز شاهد بوديم، به اين کارکردها محدود نماند و بسته به نيازهايي که نظامي اسلامي به آن داشت، کارکردهايي تازه نشان داد.
بنابراين بسيج، هم ازنظر کارکردها و هم ازنظر نيروها و منابع انساني، سازماني فراگير و گسترده است. ازنظر نيروها و منابع انساني، همة اقشار جامعه از مردان و زنان و کارمندان و کارگران و دانشآموزان و دانشجويان و استادان و نخبگان جامعه در آن عضويت دارند. بسيج سازندگي، بسيج دانشآموزي، بسيج دانشجويي، بسيج جامعة پزشکي، بسيج جامعة مهندسين، بسيج استادان، بسيج جامعة زنان، بسيج ادارات و بسيج طلاب و روحانيون، برخي از سازمانهايياند که هدايت و سازماندهي اقشار گوناگون مردم را به عهده دارند. ازنظر کارکردي نيز، بسيج در زمينههاي گوناگون دفاعي، امنيتي، سازندگي، فرهنگي، علمي و… به فعاليت ميپردازد.
امام خامنهايa در ستايش بسيج و گسترة انساني آن فرمود:
بسيج، حقيقتي شبيه افسانههاست. براي كساني كه با متن واقع بسيج آشنايي ندارند، تصور چنين حجم پُركيفيت عظيمي با اين تنوع و همهجانبگي، آسان نيست. بسيج مرز سِنّي نميشناسد؛ جوانهاي كمسال تا پيران كهنسال در آن شركت دارند. بسيج مرز جنسي نميشناسد؛ زن و مرد در آن حضور دارند. بسيج مرز صنفي و مرز جغرافيايي و قومي نميشناسد. همة اقوام ايراني، همة اصناف گوناگون ملي در سطوح مختلف فكري از انسانهاي نخبة برجستة ممتاز در ميان اهل علم و دانشجويان تا جوانهاي فعال و پُرشور صحنههاي ديگر، همه در بسيج جمعاند. بسيج نماد حضور ملي و مقاومت ملي و آگاهي يك ملت است؛ آنهم آگاهي همراه با تحرك، همراه با معنويت و همراه با اخلاص.[18]
ايشان حضور همة قشرهاي مردم در بسيج را از ويژگيهايي ميشمارد که بسيج را از حرکتهاي مردمي در ديگر نقاط جهان متمايز ميسازد.[19] امام خامنهايa همواره در کنار تکيه بر کارکرد نظامي بسيج،[20] بهويژه در جنگ تحميلي، بر کارکردهاي ديگر بسيج تأکيد کرده و بسيجيان را به حضور در همة عرصههايي که نظام اسلامي به آنها نيازمند است فراخوانده است. ايشان دراينباره فرمود:
عرصة حضور بسيج، خيلي وسيعتر از عرصة نظامي است. ايني كه من بارها گفتم و تكرار ميكنم كه نبايد بسيج را يك نهاد نظامي بهحساب آورد، تعارف نيست، بلكه حقيقت قضيه اين است. بسيج عرصة جهاد است، نه قتال. قتال يك گوشهاي از جهاد است. جهاد يعني حضور در ميدان با مجاهدت، با تلاش، با هدف و با ايمان؛ اين ميشود جهاد. … پس عرصة بسيج، يك عرصة عمومي است. نه مختص يك قشر است، نه مختص يك بخشي از بخشهاي جغرافيايي كشور است، نه مختص يك زماني دونِ زمان ديگري است؛ نه مختص يك عرصهاي دون عرصة ديگري است. در همة جاها، در همة مكانها، در همة زمانها، در همة عرصهها و در همة قشرها اين وجود دارد. اين، معناي بسيج است.[21]
تعريف واژگان
بسيج: بسيج در لغت به معناي ساخته و آماده شدن براي کار است.[22] در تاريخ انقلاب اسلامي، بسيج به معناي آمادگي و حرکت عمومي مردم براي برپايي نظام جمهوري اسلامي و دفاع از آن در برابر تهديدات پيش رو و همياري براي پيشبرد انقلاب و حل مشکلات آن است. سازمان بسيج، نهادي است که به فرمان امام تشکيل شد و زير نظر سپاه پاسداران، وظيفة سازماندهي و بهکارگيري گروههاي مختلف نيروهاي مردمي را به عهده دارد.
امام خميني بسيج را شجرة طيبه، مدرسة عشق، مکتب شاهدان، ميقات پابرهنگان، معراج انديشة پاک اسلامي و لشکر مخلص خدا ناميد:
بسيج، شجرة طيبه و درخت تناور و پرثمري است كه شكوفههاي آن بوي بهار وصل و طراوت يقين و حديث عشق ميدهد. بسيج، مدرسة عشق و مكتب شاهدان و شهيدان گمنامي است كه پيروانش بر گلدستههاي رفيع آن، اذان شهادت و رشادت سر دادهاند. بسيج ميقات پابرهنگان و معراج انديشة پاك اسلامي است كه تربيتيافتگان آن، نام و نشان در گمنامي و بينشاني گرفتهاند. بسيج، لشكر مخلص خداست كه دفتر تشكل آن را همة مجاهدان از اولين تا آخرين امضا نمودهاند.[23]
امام خامنهايa بسيج را از زواياي گوناگون تعريف کرده است. بسيج را متن ملت و همة آحاد مؤمن و يک حقيقت گسترده در تمام زواياي جامعه شمرده است که ميتوان اميد دفاع از انقلاب را از آنها داشت.[24] امام خامنهايa در تعريفي فراگير از بسيج فرمود:
بسيج يعني حضور بهترين و بانشاطترين و باايمانترين نيروهاي عظيم ملت در ميدانهايي كه براي منافع ملي و براي اهداف بالا، كشورشان به آنها نياز دارد. هميشه بهترين و خالصترين و شرافتمندترين و پُرافتخارترين انسانها، اين خصوصيات را دارند. بسيج در يك كشور، معنايش آن زمرهاي است كه حاضرند اين پرچم افتخار را بر دوش بكشند و برايش سرمايهگذاري كنند.[25]
ايشان همة ميدانهاي نياز کشور و انقلاب را ميدان حضور بسيج عظيم مردمي ميشمارد و خطاب به دانشآموزان و دانشجويان بسيجي ميفرمايد:
بسيج يعني انسان باهمتي كه غيرت ديني و دانايي فكري و نيازشناسي و ابتكار و جوشش ذهني و خلاقيت دارد و وارد ميدان ميشود.[26]
بسيج يعني اينكه هر جواني بداند و بفهمد كه بايد كشورش مستقل و آزاد و آباد باشد و بخواهد در اين راه تلاش كند و نقش بر عهده بگيرد؛ مسئوليت بر عهده بگيرد. اين ميشود بسيج. نام بسيج، نام مقدسي است. بسيج عمومي يك ملت يعني آمادگي و هوشياري دائمي يك ملت، بهخصوص جوانهايي كه در راه تحصيل علماند؛ دانشآموزي و دانشجويي.[27]
ايشان، سازمان بسيج را نيروي پيشبرندة بسيج عظيم مردمي و الگويي براي آنان ميداند.[28] همچنين رشد و اشاعة تفکر بسيجي را وظيفة سازمان بسيج در اين دوره از انقلاب ميشمارد و دراينباره مينويسد:
سازمان بسيج در دوران حاضر، بايد كانون رشد و اشاعة تفكر بسيجي باشد، و تفكر بسيجي تركيبي است از ايمان عميق، تلاش مخلصانه، هشياري در شناخت دشمن، گذشت و ايثار در برابر دوست، و ايستادگي و مقاومت شجاعانه و خستگيناپذير، و اين است آن حقيقت والايي كه امام بزرگوار ما به خاطر آن، بسيجي بودن را افتخار خود ميدانست.[29]
بسيجي مطلوب: همة بسيجيان در يک رتبه نيستند. برخي در مراتب پايينتر و برخي در اوج و قلهاند و همانند خورشيد ميدرخشند. امام خامنهايa دراينباره فرمود: «بسيجي هم شدت و ضعف دارد. بعضي در ميدان بسيج، خلوص و صفايشان مثل خورشيد ميتابد و انسان را مجذوب ميكند.»[30]
بسيجي مطلوب کسي است که در قله است و همة شاخصهاي شايستة بسيجياي کامل را داراست و ازاينرو براي ديگران الگو و نمونه است. بسيجيان در هر مرتبهاي که باشند، بايد بکوشند اين شاخصها را در خود ايجاد کنند و هرچه بيشتر به اين الگوها نزديک شوند و به قلهها راه يابند.
امام خامنهايa، نمونة کامل بسيجي مطلوب را امير مؤمنان ميداند و ميفرمايد:
علي بن ابيطالب، مصداق كامل يك بسيجي فداكار انقلاب است. هفتة بسيج است؛ بسيجي يعني اين. يعني همة وجودش وقف اسلام است. وقف است براي آنچه پيغمبر ميخواهد و خدا را خشنود ميكند. امير المؤمنين عليه الصّلاهْْ و السّلام هيچ مايهاي براي شخص خود نگذاشت.[31]
رهبر انقلاب، در تعريف بسيجي ميگويد: «بسيجي، يك فرهنگ است و اگر بخواهيم اين فرهنگ را در يك جمله تعريف كنيم، بايد بگوييم پيشرو بودن در همة عرصههاي اساسي زندگي.»[32]
ايشان در تعريف بسيجي انقلاب اسلامي فرمود:
بسيجي، يعني دلِ باايمان، مغزِ متفكر، داراي آمادگي براي همة ميدانهايي كه وظيفهاي انسان را به آن ميدانها فراميخواند. اين، معناي بسيجي است. همة جوانان، همة انسانها و همة مردان و زناني كه در اين كشور، دلشان با نور ايمان، منور است، در قبال مسئوليت عظيمي كه بر دوش ملت ايران نهاده شده است، احساس وظيفه ميكنند.[33]
الگو: اين واژه را در فارسي به مدل، سرمشق، اسوه، قدوه، مثال و نمونه معنا کردهاند.[34] الگو يا مدل در علوم اجتماعي در معاني گوناگوني به کار رفته است. در تعريفي ساده از آن، ميتوان گفت: «الگو يا مدل، نمايش نظري و سادهشده از جهان واقعي است.»[35] درواقع، مدل، جزء کوچک يا بازسازي کوچکشدة يک شيء يا پديدة بزرگ است، که از لحاظ کارکرد، با آن شيء يا پديدة واقعي، يکسان است. بدين ترتيب در شرايطي که امکان دسترسي به همة جزئيات امور و روابط پديدهها، مشکل، پرهزينه و وقتگير است، مدل، آنها را سهل و آسان ميکند و با برخورداري از امکان تجزيه و تحليل، پيشبيني نتايج را ممکن ميسازد.[36]
مقصود ما از الگو در اين کتاب، معناي جامعهشناختي آن نيست، بلکه اين واژه را با توجه به معناي لغوي آن، در معناي اسوه و نمونه به کار بردهايم. در آموزههاي ديني نيز اسوه به معناي الگو و نمونه به کار رفته است. قرآن کريم، رسول خدا را برترين اسوه و نمونه براي همة مؤمنان ميشمارد:
لَقَدْ كانَ لَكُمْ فى رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الآخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثيراً (احزاب: 21).
قطعاً براي شما در [اقتدا به] رسول خدا سرمشقي نيكوست؛ براي آنكس كه به خدا و روز بازپسين اميد دارد و خدا را فراوان ياد ميكند.
ازاين چشمانداز، مقصود ما از الگو در اين کتاب، ويژگيهاي آرماني بسيجي است که ميتواند اسوه و راهنما براي همة بسيجيان باشد.
شاخص: اين واژه در فارسي به معاني بلند، برآمده، نمودار، نماينده، برجسته، ممتاز، نمونه، الگو، مأخذ و پايه آمده است.[37] در علوم اجتماعي، به معناي مفاهيم و اعدادي است که کميت و اندازة اشيا را تعيين ميکند.[38] ازاينرو تنها در ويژگيهاي انسانيِ قابل اندازهگيري به کار ميرود. در اين نوشتار، ما شاخص را جدا از کاربرد آن در علوم اجتماعي، به معناي نمودار و نشانه به کار بردهايم.
اهميت و ضرورت ارائة الگوي بسيجي مطلوب
به گواهي تاريخ انقلاب اسلامي، بسيج مردمي در دفاع از آرمانهاي انقلاب اسلامي، در عرصههاي گوناگون بهويژه در جنگ تحميلي، سرافراز بوده است. بسيجيان براي حفظ ارزشهاي الهي که مظهر آن بودند و دفاع همهجانبه از ارزشها و آرمانهاي انقلاب اسلامي و رسيدن به اهداف بلندي که در انديشة حکيمانة امام خميني و هدايتهاي پيوستة امام خامنهايa ترسيم شده، همواره بايد ويژگيهايي را که بسيج را در صحنههاي گوناگون دفاع از انقلاب اسلامي سرافراز ساخته است، بشناسند و الگوي انديشه و حرکت خود سازند.
نداشتن تصويري جامع و يکدست از الگوي بسيجي مطلوب، فضا را براي تندرويها و کندرويها و تفسيرهاي نادرست از آن آماده ميسازد و زمينة نفوذ انحرافات و کجفکريها را در اين نهاد انقلابي فراهم ميکند. از اين چشمانداز، ارائة الگويي جامع از بسيجي مطلوب با استناد به قرآن کريم و روايات و با نقشة راهي که بنيانگذار بسيج مردمي امام خميني و احياگر آن امام خامنهايa ترسيم کردهاند و در زندگي بسيجيان فداکار و شهداي انقلاب اسلامي تبلور يافته است، گامي مؤثر در راستاي صيانت از اين نهاد انقلابي و دستيابي به اهداف بلند آن است.
ارائة چنين الگويي، افزون بر آنکه راه تفسيرهاي نادرست را سد ميکند و از انحرافات و کجرويها بازميدارد، ميتواند در آموزشها و گسترش و تداوم فرهنگ بسيج کارساز و راهگشا باشد.
ويژگيهاي اين الگو
بيشتر انقلابات و تحولات اجتماعي، با حضور و همياري تودههاي مردمي به پيروزي ميرسند يا در برابر هجوم بيگانگان ايستادگي ميکنند. ازاينرو ميتوان حرکتها و نهادهايي چون بسيج را در ديگر نقاط دنيا ديد، ولي عظمت و درخشش و زيبايي بسيج را در هيچيک از اين حرکتها نميتوان مشاهده کرد.
امام خميني بسيج و ديگر قواي نظامي و ملت را ترکيبي الهي و ناشناخته ميدانست:
شما سرتاسر عالم را بگرديد، امروز ارتش و سپاه و بسيج و ساير قوايي كه ما در اينجا، ملت ايران دارد و خود ملت ايران، شما در سرتاسر عالم يك همچو تركيبي را نميتوانيد پيدا بكنيد. اين، يك تركيب الهي است؛ يك تركيب الهي مركب از روحانيون، ارتش، ژاندارمري، شهرباني، سپاه، بسيج و ملت. همه يك موجودند اينها، يك مخلوطاند اينها. اين موجود مخلوط، يك تركيب خاص الهي است و اين تركيب خاص الهي ناشناخته است، و لهذا نميتوانند بفهمند شما چي ميخواهيد … .[39]
امام خامنهايa دراينباره فرمود:
همهجا چيزي شبيه بسيج هست، منتها به اين درخشندگي، به اين فراگيري، به اين زيبايي و به اين فداكاري، من در جايي سراغ ندارم. با اطلاعي كه از كشورهاي مختلف چه گذشتة نزديكشان، تاريخ صدساله، دويستسالة دنيا و چه زمان حاضرشان دارم، بنده مثل بسيج خودمان در جايي از دنيا سراغ ندارم.[40]
آنچه بسيج را از ديگر حرکتهاي مردمي در دنيا متمايز ميسازد، باورهاي اسلامي و پيوند عميق مردم با رهبريت ديني است. امام خميني دربارة نقش ايمان ديني در بسيج مردمي فرمود:
بعض جوانهاي من از من شهادت را طلب ميكردند و مرا قسم ميدادند كه دعا كن كه شهيد بشويم. زنهايي كه جوانهاي خودشان را دادند، افتخار بر اين كردند كه شهيد داديم، و آنكه يك پسر از او باقي مانده بود، باز ميگفت اين را هم اهدا ميكنم. اين قدرت مليت نيست؛ اين قدرت ايمان است، اين قدرت اسلام است. خلط نكنند، اشتباه نكنند. اين اسلام است كه غلبه كرد بر ابرقدرتها؛ اين اسلام است كه فرزندان آن به شهادت راغب هستند؛ اين قوة ايمان است كه مردم را سرتاسر ايران بسيج كرد. اين دست غيبي الهي بود كه مردم ايران را سرتاسر، از بچة دبستاني تا پيرمرد بيمارستاني، با هم همصدا و با هم هممقصد كرد. … هيچ جبههاي نميتواند اين كار را بكند؛ هيچ بشري قادر نيست كه همچو بسيجي بكند؛ هيچ ملتي نميتواند اينطور بسيج بشود. قدرت ايمان، قوة اسلام، قدرت معنوي ملت، اين پيروزي را به ما ارزاني داشت. ما منت از خداي تبارکوتعالي ميكشيم. ما منت از وليّ عصر ميكشيم كه پشتيباني از ما فرمودند.[41]
امام خامنهايa دربارة نقش پيوند مردم با رهبريت ديني در پيروزيهاي مردم ايران فرمود:
عامل پيروزيهاي بزرگ و كاميابي ملت ايران، ارتباط اين تودة عظيمِ مؤمن اين جوانان، اين مردان و زنها و قشرهاي مختلف با آن مركزيت و رهبري الهي ايماني كه با همة وجود در راه هدفهاي اسلامي تلاش ميكرد و مردم را در آن راهي كه بايستي حركت ميكردند، هدايت ميكرد.[42]
از اين چشمانداز، ويژگيهايي که بسيجي را مطلوب و الگوي ديگران ميسازد، از آبشخور ايمان ديني و پيوند با ولايت سيراب ميشود. به سخني ديگر، ويژگيهاي بسيجي مطلوب، همان ويژگيهاي انسان مؤمنِ ولايتمدار است. درنتيجه، هراندازه اخلاق و رفتار برآمده از ايمان ديني و ولايتمداري در او بيشتر تجلي کند و به قلههاي ايمان نزديکتر شود، به افق بسيجي مطلوب نزديکتر خواهد بود.
در ارائة اين الگو، شاخصهاي بسيجي مطلوب، يعني ويژگيهايي را که نمودار و نشانة بسيجي مطلوباند، با هشت فصل، در حوزههاي فردي، سازماني، اجتماعي، سياسي، دفاعي، فرهنگي، اقتصادي و خانوادگي طراحي کردهايم، و درمجموع، به چهل شاخص از شاخصهاي بسيجي مطلوب خواهيم پرداخت.
فصلهاي هشتگانة کتاب بسيجي مطلوب را در دو جلد عرضه خواهيم کرد. در جلد نخست، به شاخصهاي بسيجي در حوزة رفتارهاي فردي، سازماني، اجتماعي و سياسي خواهيم پرداخت و در جلد دوم، از شاخصهاي بسيجي در حوزة رفتارهاي خانوادگي، فرهنگي، اقتصادي و دفاعي سخن خواهيم گفت.
در اين جلد، بيست شاخص از شاخصهاي زير را در چهار فصل ارائه کردهايم:
فصل اول: شاخصهاي بسيجي مطلوب در رفتار فردي: 1. کسب علم و معرفت؛ 2. ايمان و عشق به خدا و اولياي الهي؛ 3. تعبد و بندگي؛ 4. سلامت جسماني؛ 5. آراستگي ظاهري.
فصل دوم: شاخصهاي بسيجي مطلوب در رفتار سازماني: 1. اطاعتپذيري؛ 2. اهتمام به يادگيري و آموزش؛ 3. تعهد سازماني؛ 4. ايثار و ازخودگذشتگي؛ 5. امانتداري و رعايت بيتالمال.
فصل سوم: شاخصهاي بسيجي مطلوب در رفتار اجتماعي: 1. تواضع و فروتني؛ 2. خدمتگزاري به مردم؛ 3. امربهمعروف و نهيازمنکر؛ 4. روحية جهادي؛ 5. وحدتآفريني.
فصل چهارم: شاخصهاي بسيجي مطلوب در رفتار سياسي: 1. ولايتمداري؛ 2. آگاهي و بصيرت سياسي؛ 3. استکبارستيزي؛ 4. مقابله با جنگ نرم؛ 5. حضور در صحنهها و حماسهسازي.
در هريک از اين شاخصها، پس از ارائة تعريفي کوتاه، با استناد به قرآن کريم، روايات و سخنان امام خميني و امام خامنهايa، از اهميت و ضرورت اين شاخص، راههاي رسيدن به آن و نمونههاي عملي آن از زندگي شهداي انقلاب اسلامي و عالمان ديني، سخن به ميان آمده است.
با توجه به اينکه محور همة شاخصههاي بسيجي، ولايتمداري اوست و طراحي اين الگو نيز با تکيه بر آراي امام خميني و امام خامنهايa ارائه شده است، در تبيين هر شاخص، به جاي پرداختن به مباحث مفهومي، بر سيرة شهدا و سخنان امام خميني و امام خامنهايa تأکيد کردهايم؛ تا آنجا که اگر سيرة شهدا يا سخنان امام خميني و امام خامنهايa بهتنهايي با همين طراحي ارائه شود، کتابي مستقل، سازنده و مفيد خواهد بود.
نگاه ما در تبيين سيرة شهدا بر اين بوده است که در کنار سيرة عالمان و فرماندهان شهيد، از سيرة شهداي بسيجي بينامونشان استفاده کنيم و بهتناسب از سيرة خواهران شهيد نيز سخن بگوييم.
پيش از تبيين اين شاخصها، تذکر چند نکته مفيد به نظر ميرسد:
- شاخصهاي بسيجي مطلوب در هريک از حوزههاي هشتگانه در اين الگو، فراواناند. براي چابکسازي اين الگو، تنها به برخي از اين شاخصها پرداختهايم. براي نمونه، اخلاص و توکل از اوصاف برجستة بسيجيان بينام و نشاناند، که امام خميني و امام خامنهايa در سخنانشان، بارها بر آن تأکيد کردهاند. بااينهمه، تنها در حوزة فردي، در شاخص ايمان اشارهاي کوتاه به آنها خواهيم کرد؛
- برخي شاخصها در تمام يا بيشتر حوزههاي رفتار انساني سايه ميافکنند. براي نمونه، «آراستگي ظاهري» که در رفتار فردي از آن نام بردهايم، در رفتار اجتماعي و سازماني نيز قرار ميگيرد. در اينگونه موارد، تنها در يکي از حوزهها که تناسب بيشتري دارد، از آن سخن خواهيم گفت؛
- در تبيين هر شاخص، تلاش کردهايم مطالب را بين آيات و روايات، سيرة شهدا و سخنان امام خميني و امام خامنهايa توزيع کنيم؛ به اين معنا که بخشي از مطالب را از طريق آيات و روايات و بخشي ديگر را از لابهلاي سيرة شهدا و بخشي نيز از سخنان امام خميني و امام خامنهايa عرضه داشتهايم. در پايان، راهکارهايي براي رسيدن به آن شاخص ارائه کردهايم و خلاصهاي از مطالب را آوردهايم؛
- ولايتمداري از شاخصهاي اصلي بسيجي مطلوب است و بر همة رفتارهاي آنان حاکم است. بنابراين در ذيل يک گروه از شاخصهاي بسيجي مطلوب قرار نميگيرد. بااينهمه به جهت تناسبي که ولايت با نظام حکومتي اسلام دارد، در فصل چهارم و شاخصهاي سياسي بسيجي مطلوب، از آن سخن خواهيم گفت.
[1]. ابوالقاسم پاينده، نهج الفصاحهْْ، تهران، دنياي دانش، 1382، ص45.
[2]. امير مؤمنان نيز فرمودند: «الْزَمُوا السَّوَادَ الْأَعْظَمَ فَإِنَّ يَدَ اللَّهِ [عَلَي] مَعَ الْجَمَاعَهِْْ وَ إِيَّاكُمْ وَ الْفُرْقَهَْْ فَإِنَّ الشَّاذَّ مِنَ النَّاسِ لِلشَّيْطَانِ كَمَا أَنَّ الشَّاذَّ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْبِ؛ در شهر بزرگ منزل كنيد كه دست خدا با جماعت است، و از اختلاف و پراكندگي بپرهيزيد كه انسان جدامانده از جماعت، نصيب شيطان ميشود؛ همانگونه كه گوسفند جدامانده از گله، نصيب گرگ است» (نهجالبلاغه، تصحيح صبحي صالح، قم، هجرت، 1414ق، ص184، خطبة 127).
[3]. اين سخن رسول خدا از نگاه هستيشناسي، سخني استوار و حکيمانه است. هرچه تناسب و يکپارچگي بين اجزاي شيئي بيشتر باشد، آمادگي آن براي پذيرش فيض الهي و درنتيجه، آثار و برکات آن بيشتر است (ر.ک. محمد بن ابراهيم صدرالدين شيرازي، الحكمهْْ المتعاليهْْ في الاسفار العقليهْْ الاربعهْْ، بيروت، دار احياء التراث، 1981م، ج8 ، ص143).
[4]. امام خميني، صحيفة امام، تهران، مؤسسة تنظيم و نشر آثار امام خميني، 1378، ج9، ص169.
[5]. همان، ج8 ، ص291.
[6]. امام خامنهايa در بيان اين آية کريمه ميفرمايد: «قرآن كريم ميفرمايد: “هو الّذي أيّدك بنصره و بالمؤمنين؛ اي پيامبر، خداي متعال تو را، هم بهوسيلة نصرت خودش و هم از طريق مؤمنين، مؤيد قرار داد و كمك كرد.” اين خيل عظيم مؤمنيني كه در اينجا مورد اشارة آية قرآن قرار گرفتهاند، عبارت ديگري است از آنچه كه امروز به نام “بسيج” در جامعه ما وجود دارد.» (امام خامنهايa، نرمافزار حديث ولايت، مرکز تحقيقات کامپيوتري علوم اسلامي نور، بيانات امام خامنهايa در ديدار فرماندهان نواحي، پايگاهها و گردانهاي بسيج سراسر كشور به مناسبت هفتة بسيج، 8/9/1374).
[7]. امام خميني، صحيفة امام، همان، ج19، ص220.
[8]. امام خميني دراينباره فرمود: «ائمه ما با همان ديد الهي كه داشتند، ميخواستند كه اين ملتها را با هم بسيج كنند و يكپارچه كنند از راههاي مختلف. اينها را يكپارچه كنند تا آسيبپذير نباشند» (همان، ج13، ص322).
[9]. براي نمونه، امام با چنين رويکردي با برجسته ساختن نقش زنان در پيروزي انقلاب، اين بخش بزرگ نيروهاي مردم را در متن انقلاب قرار داد و هدايت کرد. وي دراينباره فرمود: «درود بيپايان بر بانوان ايران! سلام بر شما بانوان محترم! رحمت خدا بر شما شيردلاني كه به همت والاي شما، اسلام از قيد اسارت بيگانه بيرون آمد! سلام خداي تباركوتعالي بر ملت ايران، بانوان آنها و مردان آنها! شما بانوانِ شجاع، دوشادوش مردانْ پيروزي را براي اسلام بيمه كرديد. من از تمام زنهاي ايران، تمام بانوان ايران و از بانوان قم تشكر ميكنم. خداوند از شما راضي باشد. امام عصر از شما دلخوش باشد. شما با بچههاي كوچك خودتان در خيابانها آمديد و از اسلام پشتيباني كرديد. من اخبار قم و ساير بلاد را ميشنيدم؛ من اخبار “چهارمردان” را ميشنيدم. من در خودم غرور احساس ميكنم براي اين شجاعتها. بانوان ايران و بانوان قم و ساير بلاد، در اين پيروزي پيشقدم هستند. آنها مردان را تشجيع كردند. مردان ما مرهون شجاعتهاي شما زنهاي شيردل هستند. من مرهونِ هم مرد[ان محترم] و هم بانوان محترمات هستم.» (همان، ج6، ص299).
[10]. همان، ج11، ص122.
[11]. بقره (2)، آية 269.
[12]. امام خامنهايa، نرمافزار حديث ولايت، همان، بيانات در ديدار اعضاي بسيجي هيئت علمي دانشگاهها، 2/4/1389.
[13]. انفال (8)، آية 60.
[14]. سيد مصطفي ترابي و نبيالله روحي، بسيج در پرتو قانون، تهران، سازمان تحقيقات خودکفايي بسيج، 1379، ص35.
[15]. براي نمونه، امام خامنهايa محو نظام سلطه و عدالتگستري و قرار دادن علم در خدمت بشر را از ويژگيهاي نظام اسلامي شمرده و فرموده است: «ما داعية محو نظام سلطه را داريم؛ يعني رابطة سلطهگري، سلطهگر و سلطهپذير؛ … يعني در مناسبات جهاني، رابطه رابطة سلطهگر و سلطهپذير نباشد؛ همچنين عدالت و استفاده از علم براي آسايش بشر، نه براي تهديد بشر. … ما ميگوييم علم، به جاي اينها در خدمت انسان قرار بگيرد؛ در خدمت آسايش انسان، در خدمت آرامش انسان و در خدمت روح و روان انسان» (امام خامنهايa، نرمافزار حديث ولايت، همان، بيانات در ديدار اعضاي بسيجي هيئت علمي دانشگاهها، 2/4/1389).
[16]. امام خميني، صحيفة امام، همان، ج12، ص159.
[17]. امام خامنهايa، نرمافزار حديث ولايت، همان، بيانات در ديدار جمع كثيري از بسيجيان سراسر كشور، 30/8/1375.
[18]. همان، بيانات در ميدان صبحگاه ستاد نيروي مقاومت بسيج، 2/6/1384. همچنين ر.ک. همان، بيانات در ديدار با بسيجيان به مناسبت هفتة بسيج، 7/9/1384.
[19]. همان، بيانات در ديدار گروه كثيري از پاسداران و بسيجيان به مناسبت ميلاد امام حسين و روز پاسدار، 2/9/1377.
[20]. ايشان دربارة نقش بسيج در دفاع مقدس فرمود: «مطمئن باشيد اگر حضور بسيج مستضعفين در هشت سال دفاع مقدس نبود، امروز سرنوشت كشور چيز ديگري بود؛ دشمن مسلط ميشد» (همان، بيانات در ديدار جمع كثيري از بسيجيان كشور، 4/9/1388).
[21]. همان، بيانات در ديدار اعضاي بسيجي هيئت علمي دانشگاهها، 2/4/1389.
[22]. علياکبر دهخدا، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران، 1372، ج3، ص4162.
[23]. امام خميني، صحيفة امام، همان، ج21، ص194.
[24]. امام خامنهايa، نرمافزار حديث ولايت، همان، بيانات در ديدار فرماندهان بسيج سراسر كشور، 8/9/1374.
[25]. همان، بيانات در اجتماع بزرگ بسيجيان، 29/7/1379.
[26]. همان، بيانات در ديدار دانشجويان بسيجي، 5/3/1384.
[27]. همان، بيانات در ديدار دانشآموزان و دانشجويان بسيجي، 9/8/1386.
[28]. همان، بيانات در جمع نيروهاي بسيجي شركتكننده در اردوي علويون، 21/8/1380.
[29]. همان، پيام به پنجمين گردهمايي بسيج دانشجويي، 14/7/1377.
[30]. همان، بيانات در ديدار بسيجيان به مناسبت هفتة بسيج، 7/9/1384.
[31]. همان، بيانات در ديدار مداحان به مناسبت ولادت حضرت زهرا، 3/9/1373.
[32]. همان، بيانات در ديدار دانشجويان بسيجي، 5/3/1384.
[33]. همان، بيانات در جشن بزرگ منتظران ظهور، همزمان با هفتة بسيج، 3/9/1378.
[34]. علياکبر دهخدا، همان، ج2، ص2779.
[35]. ورنر سورين و جيمز تانکارد، نظريههاي ارتباطات، ترجمة عليرضا دهقان، تهران، دانشگاه تهران، 1388، ص65.
[36]. افشين رزاقي، نظريههاي ارتباطات اجتماعي، تهران، پيکان، 1381، ص184.
[37]. حسن عميد، فرهنگ فارسي عميد، تهران، اميرکبير، 1389، ج2، ص1273؛ محمد معين، فرهنگ فارسي، تهران، اميرکبير، 1390، ج2، ص1993.
[38]. مهدي اماني و همکاران، لغتنامة جمعيتشناسي، تهران، دانشگاه تهران، 1354، ص9.
[39]. امام خميني، صحيفة امام، همان، ج17، ص26.
[40]. امام خامنهايa، نرمافزار حديث ولايت، همان، بيانات در ديدار گروهي از پاسداران و بسيجيان به مناسبت روز پاسدار، 2/9/1377.
[41]. امام خميني، صحيفة امام، همان، ج6، ص361.
[42]. امام خامنهايa، نرمافزار حديث ولايت، همان، بيانات در اجتماع بزرگ فرماندهان نيروي مقاومت بسيج، 30/8/1372.



