تحلیل و بررسی سبک زندگی شهدای روحانی
اسلام برای خانواده اهمیت فراوانی قائل است و از آن با عنوان پایۀ «حیات اجتماعی» نام میبرد و معتقد است برای سعادت و قانونمندی جامعه، نخست خانواده باید ضابطهمند شود و هرگونه نظم و سازندگی باید از خانواده آغاز و دامنۀ آن به جامعه گسترده شود. زندگی انسان در کانون خانواده، ابعاد فردی وی را تجلی و تکامل میبخشد. نظام خانواده در منظر اسلام، مقدسترین نهادی است که تشکیل و صیانت از آن عبادت محسوب میشود. اهمیت خانواده و نقش آن در جامعۀ بشری از رهآورد تأمل و تفکر در دو بعد وجودی انسان آشکار میشود. خانواده یک واحد اجتماعی است که هدف از آن در نگاه قرآن، تأمین سلامت روانی برای سه دسته است؛ زنوشوهر، پدر و مادر و فرزندان. همچنین هدف، ایجاد آمادگی برای برخورد و رویارویی با پدیدههای اجتماعی است؛ در آیۀ 74 سورۀ فرقان میخوانیم: «وَالَّذِینَ یقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّیَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْینُ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ إِمَامًا؛ و کسانیکه میگویند: پروردگارا! ما را همسران و فرزندانی مرحمت فرما که مایۀ چشمروشنی ما باشند و ما را پیشوای پرهیزکاران کن.» این آیه بر اهمیت خانواده و پیشآهنگی آن در تشکیل جامعۀ نمونۀ انسانی اشاره دارد؛ همانطورکه پیوندهای سالم و درخشان خانوادگی را ایدئال پرهیزکاران معرفی میکند.
یکی از دلایل حضور و جانفشانی شهدای روحانی و تشویق آحاد مردم به حضور در جبهه، صیانت از حریم خانواده بوده است؛ شهید سیدمهدی اسلامیخواه در وصیتنامۀ خود چنین بیان میکند: «مردان پیکارگر اسلام! بر کودکان و زنان معصوم امت خویش و برادران و خواهران بیگناهتان که در زیر چکمههای ستمگرانه و کافر نگونبختی چون صدّام مزدور له میشوند، نظری بیفکنید و دستها را محکم بر سلاح خویش بفشارید و با تمام توان و نیرویتان – که از ایمان پاکتان سرچشمه میگیرد- بر دشمن حمله بَرید.»
در تأیید مطلب بالا و افزونبرآن، «قداست و حفظ حجاب» در جامعه نیز اهمیت والایی دارد؛ شهید محمدکاظم تاتار در وصیتنامۀ خود مینویسد: «من بهخاطر حفظ حجاب به جبهه میروم.»
شهدای روحانی رکن اصلی عفت همگانی در جامعه را، حفظ حجاب ازسوی زنان میدانستند و پیوسته بدان سفارش میکردند؛ در بخشی از وصیتنامۀ شهید یوسفی خطاب به خواهرانش آمده است: «شما ای خواهران عزیزم! از کوچکی سعی کنید در حفظ حجاب کوشا باشید و مرا ببخشید اگر شما را اذیت کردم.» لحن صمیمانه و خاضعانۀ این برادر به خواهرانش، نشان غیرت برادرانه و سراسر عشق او به ایشان است.
شهید ترکانلو حجاب را بهمنزلۀ سنگر برای زنان معرفی میکند: «و اما پیام من به مادران و خواهران این است که حجاب را رعایت کنند، چراکه حجاب خواهران سنگرشان است و باید سنگرهایشان را حفظ کنند.»
شهید علی تردست دردمندانه و نگران از بیعفتی در جامعه هشدار میدهد: «جلو این بیعفتیها و بیحجابیها، این اسرافهای بیرویه و شعارهای دروغین را که علیه اسلام و روحانیت میدهند بگیرید؛ جلو زبانی را که به غیبت و ناسزا باز میشود بگیرید؛ اگر کمبودی هست که نیست، ماییم که کمبود میآفرینیم.»
شهید یوسف محمدلو حساسیت خود را درمورد اختلاط زن و مرد در جامعه، در سفارشی به مادر خویش نشان میدهد: «مادر جان! پایگاه خیلی شلوغ است؛ مردان نامحرم آنجا زیاد هستند و من نمیخواهم تو آنجا باشی.» تأمل در این کلمات پرگهر، غیرتمندی شهدای روحانی را که یکی از مهمترین مؤلفههای سبک زندگی ایشان است، بهخوبی ثابت میکند.
تذکر مداوم دربارۀ انتخاب الگوی درست برای زن، نشانگر عظمت این موضوع در نگاه شهدای روحانی است؛ بهطوریکه در جبهههای نبرد نیز آن را فراموش نکردهاند و در تلاش برای پیریزی سبک زندگی فاطمی در جامعهاند؛ شهید سلیمان جمال لیوانی، اسوه قراردادن حضرت فاطمه زهرا را در تمام ابعاد، از زنان جامعۀ ایرانی خواسته و این موضوع را سبب صیانت و دستیابی به شخصیت والای انسانی دانسته است: «فاطمه زهرا را سرمشق تمام کارهایتان قرار دهید و شخصیت خودتان را حفظ کنید و نگذارید دست اجانب، شخصیت شما زنان را لکهدار کنند. پیروی از دین اسلام کنید تا شخصیت خودتان را پیدا کنید.»
در وصایای شهدای روحانی، توجه به تربیت فرزندان نیز از مهمترین مؤلفههایی است که نشان از سبک زندگی متعهدانه و خانوادهمدارانۀ ایشان دارد؛ شهید اسدی خطاب به همسر خود دربارۀ تربیت فرزندان بهمثابۀ باقیاتالصالحات چنین وصیت میکند: «همسر عزیزم! تربیت نور چشمم، خدیجهام، به عهدۀ توست. بایستى خوب او را تحویل جامعه بدهى تا شاید بهواسطۀ او به بهشت برویم و باقیاتالصالحات بشود. او را متکى به خدا و مؤمن بار بیاور و از کودکى به پدر وصیت مىکنم که او را به مکتب بفرستد تا قرآن یاد بگیرد و روح او را با قرآن و ذکر خدا الفت دهد. مواظب باش محبت زیاد از حد به او نشود.» نکتۀ تربیتی مهم در این توصیه، علاوهبر تذکر بر مؤلفههای تربیت دینی فرزندان، ازقبیل ایمان و اتکا به خدا و یادگیری قرآن، این است که شهید دربارۀ نازپروردهشدن فرزندش هشدار میدهد و نگران است که محبت افراطی، مانع تربیت صحیح اسلامی وی شود.
شهید ابراهیم مرادی نیز خطاب به فرزندش، صراحتاً رضایت خود را از او منوطبه پیروی از راه اهلبیت و اسلام اعلام میکند: «فرزندم! هیچوقت از تو راضی نمیشوم اگر بخواهی راهی غیر از راه ائمه و علمای متعهد را انتخاب کنی یا عمداً کاری کنی که به اسلام ضربه بزنی یا اینکه بیطرف و بیخیال باشی؛ باید انشاءالله پاسدار اسلام باشی، حالا هرقدر که توانایی داری.» ایشان حتی بیتفاوتی به اسلام را نیز زیر سؤال برده و از فرزندش میخواهد که در حد توانش پاسدار اسلام باشد.
شهید طباطبایی نیز انتظار خود را از فرزندانش چنین بیان میکند: «مسلّماً شهید از خانوادهاش انتظار دارد که خودشان را آماده کنند برای همنشینی او؛ حرکتی که از اوّل زندگی با من شروع کردی. تشویقت میکنم این حرکت را به یاری خدا ادامه دهی تا زودتر به من بپیوندی. سمیه، دخترم! نامت را به نام اوّل شهید اسلام گرفتم که جز به پیامبر و اسلام به هیچ چیز فکر نکنی. سمانۀ من! نامت را به نام مادر امام نهم گرفتم تا فرزندانت همچون فرزندان امام هشتم شوند. صفیه جان! وقتی بزرگ شدی و وصیتنامۀ مرا خواندی، بدان که باید زن برگزیده شوی. اما ابراهیم، پسرم! فرزند من هستی؛ پس، باید مسئولیت عملی مرا، یعنی روحانیبودن را بپذیری تا بتوانی بالاتر از قلۀ راه الهی پیش بروی و من افتخار همنشینیات را بیابم. پسرم! نامت نام عموی شهیدت «ابراهیم» است که در وصیتنامهاش نوشت: «من چون ابراهیم خلیل قدم برمیدارم.» تو دو مسئولیت داری؛ علم و شهادت و دیگر اینکه چون ابراهیم مبارز بیامان، پیروزمند در همۀ آزمایشات پروردگار باشی و بدان که از داستان ابراهیم، من و عمویت و همۀ شهیدان، خیلی درسها گرفتیم.» شهید ضمن بیان فلسفۀ نامگذاری هریک از فرزندانش، میراث معنوی خویش را برای آنها شرح میدهد و درواقع در وصیت خویش، شاخصههای تربیتی را بهصورت کلیدی و موجز به آنها عرضه میکند.
همچنین در بُعد اجتماعی، اوّلین مسئلهای که هر مرد برای فرزندانش بدان توجه دارد، حوزۀ همسالان و دوستان آنهاست؛ شهید موسوی در وصیت به فرزندش بهخوبی به این نکته توجه داده و مؤلفۀ مهم در دوستیابی را به وی یادآور شده است: «خطاب به فرزند! بکوش دوستان خیلی پاکتر و خالصتر و جدّیتر و باتقوای بیشتر از خودت را پیدا کنی که اهل عبادت و مجاهدت در راه خدا هستند و اهل بذلهگویی و بیهودهکاری نباشند و عمرشان را تلف نکنند؛ آنها را در حوزه مرحلهبهمرحله بشناس و با آنها همحجره و هممباحثه شو و از دوستان بیتقوا و بیپروا پرهیز کن.»
علاوهبر تربیت فرزند، شهدا در زندگی خانوادگی خود به رعایت حقوق همسر خویش پایبندی ویژه داشتهاند. شهید علیرضا توکلی حتی حقّ ازدواج مجدد همسرش را بعد از شهادت خود نیز به رسمیت شمرده است: «اگر شهید شدم، همسرم در اوّلین فرصت ممکن حقّ ازدواج دارند و اگر شخص مناسبی پیدا شد، حتماً و اکیداً ازدواج کنند، چراکه ازدواج سنّت پیامبر است و کسی که این سنّت را نداشته باشد، پیغمبر اکرم فرمودند: “از من نیست”.»
یکی از دیگر شاخصهای مهم در وصایا و دلنوشتههای شهدای روحانی، قدردانی و سپاسگزاری از خانواده است؛ شهدای روحانی در هر فرصتی، از شیوۀ تربیت، مسئولیتپذیری، تربیت صالح، اجازۀ حضور در جبهه و…، از خانوادههایشان قدردانی میکنند؛ شهید محمدجواد ساده ضمن قدردانی از تکتک افراد خانواده، مادر خویش را خطاب قرار داده و میگوید: «البته این قلم شکستۀ من قدرت قدردانی از زحمات تکتک شما خواهر و برادر و مادر عزیزم را ندارد؛ از خداوند متعال اجر و پاداش جزیل برای همگی شما خواستارم. من حقیر جز دعا چیز دیگری ندارم که به شما مادرم هدیه کنم.»
شهید سیدعلی قریشی نیز مادر خویش را طرف سخن خویش انتخاب کرده و با نهایت تواضع میگوید: «مادرم! بیداریهای نیمهشب و زحمات زیاد و غصههای فراوان شما حقی را از شما بر گردن من نهاده است که اگر تمام عمرم را هم به شما خدمت میکردم، باز هم نمیتوانستم آن حق را ادا کنم و این را از روی جدّ میگویم، نه تعارف. [پدر و مادرم!] وقتی به یاد شما میافتم، پیش خودم احساس شرم میکنم و اشک از چشمانم جاری میشود که آیا میتوانم والدینم را از دست خودم راضی سازم یا بعد از یک عمر، عاق والدین میشوم؟ پدرم! حقّاً که نتوانستم حقّ شما را که بر گردنم بود ادا کنم.»
حافظ و عامل به ارزشها
نظام ارزشی اسلام، مجموعهای هماهنگ و مرتبط از دستگاههای مختلف بینشی، گرایشی و عملی، ازجمله نظام بایدها و نبایدهاست که تمام آنها، هدف مشخصی را دنبال میکنند.[1] در این نظامها، از ارزشها و اولویتها و برنامههای اسلام در حیطۀ خانواده، اقتصاد، سیاست، قضا و… بحث میشود، اما هرکدام از این امور، مانند خانواده یا زیرمجموعههای آن، مانند ازدواج، جایگاه مخصوص به خود را دارند. نظام ارزشی اسلام از مجموعه ارزشهای اسلام در نظامهای مختلف بحث میکند.
کلیدواژۀ ارزشهای اسلامی با زیرشاخههایش، در آثار بهجامانده از شهدای روحانی بارها تکرار شده است. نکتۀ حائز اهمیت دربارۀ این موضوع در وصیتنامههای شهدای روحانی، خطاب قراردادن آحاد جامعه، اعماز بستگان، مردان و زنان، علمای دین، عامۀ مردم و قشر فرهیختۀ جامعه، به پاسداری و اشاعۀ ارزشهای اسلامی است؛ این سبک از خطاب، نشانگر اهمیت این موضوع در دیدگاه شهدای روحانی است.
بخشهای زیادی از کتاب پیشرو درواقع، بحث و بسط نظام ارزشهای اسلامی از دیدگاه شهدای روحانی است و آنچه در ادامه آمده، بررسی محورهای اصلی و بیان چند نمونه از وصایای این گرانقدران در حوزۀ ارزشهای اسلامی است که در آنها بر یافتن ارزشهای واقعی و معنوی، حفظ ارزشها، عدمسازش در حوزۀ ارزشها، معیارهای اصیل شناخت ارزش از ضدارزش و دوری از ارزشهای دروغین غرب تأکید شده است.
شالودۀ حیات شهدای روحانی را مسیر علمآموزی و تبلیغ آن برای مردم تشکیل میداد؛ باوجوداین، ایشان براساس توصیههای قرآن مبنیبر لزوم عمل به علم، حلقۀ اتصال بین علم و تبلیغ خود را، در عاملبودن به معارف و ارزشهای اسلامی دنبال میکردند. در احوال شهید هدایتالله ملکی بنادکوکی آمده است که ایشان با آگاهیای که از بطلان رژیم پهلوی پیدا کرده بود، قبل از انقلاب همیشه در مراسم سخنرانی و جلسات همگانی، حرفش را با قاطعیت و محکم و بدون ترس و واهمه میزد و آنچه را که رضای خدا بود و وظیفه میدانست، میگفت و نفوذ کلامش بر هر شنوندهای تأثیر میگذاشت. باوجوداین، مهمترین خصیصۀ ایشان، عاملبودن است. ایشان قبل از اینکه مطالبی به اطرافیان بگوید و توصیهای به آنها بکند، با عمل آن را نشان میداد و درواقع، خصوصیات اخلاقی خوب را با عمل خود به دیگران میآموخت.
در وصیتنامۀ شهید محمود تقیپور نیز دغدغۀ عمل و حرکت بهخوبی مشهود است: «میتوانستم به اوضاع اطرافم بیتوجه باشم و برای بیتفاوتیام صد دلیل بتراشم. دشمن اسلام یک عده شرور را بسیج کرد و اوضاع سوریه را ناامن کرد. حدود هفت میلیون آواره، تخریب فراوان ابنیه و آثار اسلامی و باستانی، ازبینبردن زیرساختها و خانههای مردم و کشتن و زخمیکردن صدها هزار نفر؛ حالا نقش من در جایگاه یک مسلمان چیست؟ یک عده برای دفاع از حرم اهلبیت و نجات جان مسلمانان قیام کردند و رفتند و من هم نشستم و دعا کردم، ولی این کافی نبود. در محیطی ایمن نشستن و دعاکردن کافی نیست؛ وارد عرصۀ نبرد شدم تا اسباب راهنمایی، هدایت و تشویق مدافعان حرم باشم؛ تا مرهمی باشم بر زخمهایشان و قوّت قلبی بر هجومشان بر صف دشمن.»
بخشهای فراوانی در وصیتنامههای شهدای روحانی دیده میشود که با ساختارهای متفاوت محتوایی و ادبی، آیندگان را به عاملبودن به ارزشها دعوت میکند؛ استفاده از جملات تحذیری، هشداردادن، مصداقسازی، استعاریسازی، مخاطب قراردادن قشرهای مختلف و…، تنها بخشی از سیاقهای وصایای شهدا دربارۀ موضوع موردبحث است؛ شهید سیدابراهیم مرتضوی در جملهای که ساختار آن برگرفته از ادبیات متون دینی است، مخاطب را به عاملبودن تهییج میکند: «حال که گویی قرار است وصیت بنگارم؛ لیکن کیست که عامل باشد، جز عدۀ قلیلی؟»
شهید اصغری با استفاده از استعاریسازی و تشبیه، افرادی که دم از ارزشها میزنند اما به آن عامل نیستند را با منافقان همسان میداند و به خطر آنها هشدار میدهد: «ای ملت ایران و ای مؤمنین! مواظب باشید که منافقین از پشت خنجر نزنند و امروز که وضع ناجوری دارند و هر حیلهای کردند دیدند اثر نکرد، شما امروز مواظب آنهایی که خود میگویند ولی عمل نمیکنند باشید؛ آنها موقع خطر نمیتوانند طاقت بیاورند. برای باقیماندن اسلام افراد شایسته و لایق نیاز میباشد.» از نظر ایشان، تنها عاملان به ارزشها هستند که لیاقت خدمت به اسلام را دارند. برایناساس، شهدای روحانی حتی زمانیکه مجبور به تقیه میشدند، باز هم عمل به تکلیف را از یاد نمیبردند. در شرححال شهید حسین شاهسون آمده است که زمانیکه ایشان در آوردگاه کردستان، در چنگ «کومله دموکرات» گرفتار شده بود، بر دوراهی انتخاب «مرگ» یا «سخنرانی برضد جمهوری اسلامی» قرار گرفت. شهید ابتدا با کیاستی که داشت به منافقین قول همکاری داد، اما در لحظۀ عمل و آنگاه که زمینه را مساعد دید، با شجاعت به افشاگری علیه ضدانقلاب و دفاع از آرمانش پرداخت و در این راه به شهادت رسید.
توجه و توسل به اهلبیت
توسل ریشه در آیات قرآن دارد؛ یکی از آیاتی که به این مهم اشاره دارد، آیۀ 35 سورۀ مائده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَابْتَغُواْ إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ وَجَاهِدُواْ فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ؛ اى کسانى که ایمان آوردهاید! از خداوند پروا کنید و (براى تقرب) بهسوى او (از مقربان درگاهش و از عملهاى صالح) وسیله بجویید و در راه او جهاد کنید، شاید رستگار شوید.»
شهدای روحانی، این شاگردان مکتب اهلبیت، زندگی خود را بر پایۀ تبعیت و توسل به معصومین قرار دادند و مردم را نیز بهسمت این سرچشمۀ بیزوال هدایت کردند. یکی از خصیصههای مشترک رزمندگان و شهدای روحانی، برخورداری از تربیت دینی و بهتبع آن، عشق به اهلبیت و بهویژه حضرت امام حسین است. خاطرات و وصایای بهجامانده از شهدای روحانی، بهوضوح بیان میکند که شهدا، اهلبیت را نعمت والای الهی میدانستند که میبایست همواره شکرگزار آن باشند و توصیۀ خاص آنان به آیندگان، سرمشقگیری از وجود مبارک اهلبیت و عدمافتراق و جدایی از وجود و ساحت مبارک آنان است.
موضوع اهلبیت در وصایای شهدای روحانی دارای مؤلفهها و شاخصهای پربسامدی است که از میان آنها میتوان به این موارد اشاره کرد: پیوند با اهلبیت، سرمشقگیری از آنان، انس با اهلبیت، سوارشدن بر کشتی نجات اهلبیت، گریه بر مصائب اهلبیت بهجای گریه بر شهید، دفاعمقدس پیوند انقلاب با اهلبیت، لزوم زندهنگهداشتن راه و نام اهلبیت با برگزاری مراسم و مجالس، ولایتفقیه ادامۀ راه اهلبیت و… .
دلدادگی به اهلبیت از کودکی در نهاد و ذات شهدا جای گرفته و بیشتر آنها از همان زمان بهتدریج با معارف اهلبیت آشنا شدهاند که این موضوع میتواند برای پرورش نسلهای آیندۀ انقلاب الگوی تربیتی باشد. در شرححال شهید غلامعباس علیزاده آمده است که از کودکی در هیئتهای مذهبی شرکت میکرد و با شنیدن اوّلین بیت شعر مداح اشک میریخت و گاهی از هوش میرفت؛ تاجاییکه اطرافیان میگفتند چرا او را با این وضعیت به مجلس میآورید؟ و پدر در جواب ایشان میگفت: «او عاشق امام حسین است و اگر او را با خود نیاورم بیشتر ناراحت میشود.»
در متون وصایای شهدای روحانی، شوق به اهلبیت عشقی خالصانه است؛ شهید قربانعلی عروجی در وصیتنامۀ خود دربارۀ جنازۀ خود پس از شهادت مینویسد: «اگر جنازهام به دست شما نرسید هرگز ناراحت نباشید؛ تازه به فاطمه زهرا اقتدا کردهام که ایشان نیز مفقود بوده و هست و اگر جنازهای به دست شما رسید از شما تقاضامندم که از دیدن جنازه خودداری کنید، زیرا انسان چیزی را که به کسی هدیه کرد دیگر نگاهکردن ندارد؛ باید از او چشم بپوشد.» سلوک عارفانۀ این شهید در پیوند با عشق فاطمی در این وصیت بهخوبی نمایان است. با همین مضمون شهید مدافع حرم، سیدابراهیم صدرزاده خطاب به حضرت زینب وصیت میکند: «بیبی زینب! آن زمانیکه شما در شام غریب بودید، گذشت؛ دیگر به احدی اجازه نمیدهیم به شما و به سلالۀ حسین بیاحترامی کند. دیگر دوران مظلومیت شیعه تمام شده. بیبیجان! «إِنِّی سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَکُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَکُمْ.» بیبی عزیزم! مرا قاسم خطاب کن! مرا قاسم خطاب کن! روی خون ناقابل من هم حساب کن.»
عشق فقط منحصربه تأسی از محبوب در دورۀ حیات نیست، بلکه عاشق حتی در نحوۀ مرگ خویش مشتاق آن است که به شیوۀ معشوق جان بسپارد و این نکتۀ عارفانه در وصایای بعضی از شهدا دیده میشود؛ شهید سهراب غفاری خطاب به خداوند دربارۀ نحوۀ شهادت خود آورده است: «بارخدایا! مرا از خودت جدا نمیران و مرا با ایمانى کامل به ملاقات حسین بفرست و کارى کن که بدنم هزاران قطعه شود تا زمانىکه با مولایم ملاقات مىکنم شرمنده نباشم، زیرا بدن او در راه تو زیر سُم مرکبهاى دشمن قطعهقطعه شد.»
در شرححال شهید سیدامیر شاهحسینی آمده است که ایشان همیشه دوست داشت مانند جدّش امام حسین سر در بدن نداشته باشد و مانند حضرت علیاکبر بدنش تکهتکه شود. زمانیکه برای شناسایی پیکر او به معراج شهدای منطقه رفتند، دیدند بدنش سر ندارد و پیکرش بیدست و پاست. اوج عشق این شهید به اهلبیت، او را در شیوۀ شهادت نیز به آرزویش رساند.
ارتباط شهدای روحانی با اهلبیت از خاطراتی که بستگان و دوستان شهید، بعد از شهادت از ایشان نقل کردهاند، بهخوبی قابلدرک است. یکی از همرزمان شهید قربانعلی اسدی در خاطرهای از شب شهادت ایشان نقل میکند که از خواب برخاست و مشغول نوشتن وصیتنامه شد. وقتی علت این کار را از او پرسیدم جواب داد که خواب امام زمان. را دیده و یقین دارد که شهید میشود. در وصیتنامۀ عارفانۀ این شهید آمده است: «خدایا! گناهکار و روسیاهم، ولی امید به عفو تو دارم و میدانم که عفو تو بزرگتر از همه چیز است. خدایا! یعنی میشود مرا مصداق نامم سازی و قربان علی و اولاد ایشان، حسین و حسین دوران خمینی سازی؟» این شهید که عمری با نام قربانعلی خطاب شده، در وصیتش از خدا خواسته که او را قربانی آلعلی قرار دهد. این مطلب در سیرۀ عملی شهید، نشان از اوج عشق وی به خاندان اهلبیت دارد.
شهید شرافتی با پیوند پیروی از ولایتفقیه که ادامۀ راه اهلبیت است، مینویسد: «با مدد از خداوند منّان، گام خود را بلندتر و استوارتر بر این راه بنهید، توکل بر او کنید و توسل به اهلبیت. و برای رسیدن به آن مقصد، از دعا و ذکر و زیارت و… استعانت جویید. سعی کنید تمام امور زندگی خود را در پوشش ولایتفقیه درآورید و جهت زندگی خود را از او الهام بگیرید.»
شهدای روحانی هماره در وصایای خود شفاعت اهلبیت را میطلبیدند و آن را موجب سعادت ابدی خود میدانستند. شهید محمد شهاب در بیانی مفصّل و سوزناک، این تقاضا را چنین بیان میکند: «و اما تو ای پیامبر بزرگ خدا، ای محمد! تو را به حقّ فاطمهات و تو ای علی ای مظلوم تاریخ! تو را نیز به حقّ فاطمهات و ای مصدومه و مظلومۀ شیعه! تو را به حقّ حسنت و حسینت و محسنت و زینبت و تو را به حقّ شوهرت و پدرت و تو ای حسن! تو را نیز به حقّ مادرت فاطمه و تو ای حسین که بهسوی کربلای تو میآییم! تو را نیز به حقّ مادرت زهرا و شما ای فرزندان حسین! ای ائمۀ بهحقّ شیعه! شما را نیز به حقّ مادرتان زهرا و تو ای مهدی. ای آخرین فرزند حسین و ای انتقام گیر فاطمه! تو را نیز به حقّ مادرت فاطمه قسمتان میدهم که از این بندۀ گنهکار نزد خدا شفاعت کنید. شما اگر نزد خدا از ما بیچارهها شفاعت نکنید، پس ما به کجا پناه ببریم؟ که همچون دعای جامعه میگویم: «… لمّا اِستوهَبتُم ذنوبی وَکنتُم شُفَعائی.»
قاطبۀ شهدای روحانی چشمانداز حرکت انقلاب اسلامی را همسو با تحقق آرمان اهلبیت بهسوی ظهور امام زمان. دیدهاند و ازاینرو روح انتظار و مهدویت در سبک زندگی ایشان نمود ویژهای دارد؛ شهید سلیمی در وصیتنامۀ خود مینویسد: من آرزو داشتم در دنیا و در این زندگی فانی و فناشدنی، حداقل برای یکبار هم که شده امام زمان، حجتبن الحسن العسکری. را ملاقات کنم، ولی نشد و امیدوارم هنگامیکه آخرین قطرۀ خونم در این دشت کربلا میریزد، امام زمان. را ملاقات کنم.
شهادت طلبی
در بیان قرآن مرگ عبارت است از: بازگشت به خدا: «إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعونَ» (بقره: 156) و «وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (آلعمران: 158)؛ و اگر بمیرید و یا کشته شوید، قطعاً بهسوی خدا باز خواهید گشت.» بازگشت به خدا یعنی بازگشت به مرجع و اصل و همۀ خوبیها. مرگ راهی برای بازگشت به خداست. از نظر قرآن، مردن رفتن به ناکجا و معدومشدن و نابودشدن نیست، بلکه رفتن به نزد خداست. «ما از خدا هستیم و بهسوی خدا باز میگردیم» و: «شما بیتردید بهسوی ما باز میگردید.»[2] بازگشت به خدا بهمعنای بازگشت به اصالت است، چون انسان از خدا آمده و بازگشتش بهسوی خدا بهمعنای بازگشت به اصل خویش است. این تصور از مرگ، نه ترس دارد و نه برای زندگی مشکل بیمعنایی به وجود میآورد.
شهادت در تعالیم اسلام و اهلبیت، گزینش مرگ سرخ متکی بر شناخت و آگاهی برمبنای آزادی و اختیار در مبارزه علیه موانع تکامل و انحرافات فکری است که مجاهد با منطق، شعور و بیداری آن را انتخاب میکند و حیات و پایداری یک ملت را در گسترۀ تاریخ تضمین میکند. شهادت مکتب سازندهای است که شگرفترین اثرات را علاوهبر دوران معاصر، در نسلهای آینده داراست که نمونۀ بارز آن، شهادت حضرت امام حسین و یاران باوفای ایشان در صحنۀ عاشوراست که تأثیر آن تا برپایی رستاخیز و روز قیامت برجاست و زمینهساز حرکتهای عظیم برضد جور و استبداد و الحاد است و این نوع مرگ نزد خدا، دارای شرف است: «أَشْرَفُ الْمُوْتِ قَتْلَ الشَّهَادَةِ؛ شریفترین مرگها، شهادت در راه خداوند است.»[3]
انتخاب خودخواستۀ مرگ با اقتدا به امام حسین، یکی از عبارتهای پربسامد در وصایای شهداست؛ شهید محمدتقی عاشوری رنگ الهی به مرگ میبخشد و آن را به تأسی از اباعبدالله چنین بیان میکند: «چه خوب است که خودمان مرگ باعزت (مرگ سرخ) را انتخاب کرده و در این راه به امام حسین اقتدا کنیم.» شرح اشتیاق وصفناپذیر شهدا برای بهآغوشکشیدن مرگ در راه حق، موضوعی است که جز برای شیفتگان راه حق قابلدرک نیست و این انتخاب سبب هجرت بهسوی آزادی و وصال یار است؛ شهید سیدمحمدصالح شریفی تابلوی بینظیری از این حالت اشتیاق ترسیم کرده و این اثر ارزنده را برای نسل آینده به یادگار گذاشته است که در این مجال به تماشای آن مینشینیم: «معبودم این بدن خاکی مرا آفریده است که روزی مزۀ تلخ مرگ را مزه کند. من در انتظار آن لحظه عمر را پشت سر میگذارم و منتظر آن لحظهام، اما نه؛ من خودم بهطرف مرگ خواهم رفت و مرگ را در آغوش خواهم کشید، مانند کودکی گرسنه که پستان مادر را با شوق به دهان میگیرد. میدانم این هجرت بهسوی مرگ، آزادی و نهایت هجرت و رسیدن به لقاء یار و بهترین انتخاب است.»
صحنۀ عاشورا مکتب جاویدانی است که درس ایثار و شهادت به طالبانش میآموزد؛ شهید محمد شاهینی در مکتب عاشورا از حضرت علیاکبر درس میآموزد و با پیروی از آن حضرت مینویسد: «من هم به نوبۀ خود از آقا و سرورم حضرت علیاکبر درس شهادت یاد گرفتم و آموختم که زندگی مادّی نکبتبار است و نباید منتظر باشم که مرگ ما را فرا گیرد، بلکه باید رفت و آن را در آغوش گرفت.»
شهدا کالای باارزش جانشان را به بهترین مشتری فروختند و عَلَم اسلام و قرآن را در سرتاسر گیتی برافراشتند و افزونبرآن، افتخاری بیبدیل را برای خود و خانوادههایشان رقم زدند. در وصیتنامۀ شهید مصطفی حجتی میخوانیم: «جان انسان روزی بهسر میرسد؛ پس، چه بهتر که خود انسان بهسوی مرگ برود تا اینکه مرگ بهسوی او بیاید؛ و من هم چنین کردم، باشد که مرگم در راه حق و برقراری اسلام و قرآن باشد و آنگونهکه رضای خداوند است جان داده باشم؛ پس، نباید در نبود من ناراحت باشید، بلکه باید افتخار کنید که فرزندی بزرگ کردید که خدا خریدار جان او بوده و چه خریداری بهتر از خدا!»
برای اثبات ولایتپذیری و ولایتمداری شهدای روحانی چه دلیلی بهتر از فداکردن جان وجود دارد؟ شهدای روحانی، این منادیان و آمران به معروفِ ولایتمداری، با نثار خون خود در راه ولایت، به این دعوت خود رنگ عملی دادند؛ شهید سیدمجتبی شجاعالدین خود را پیشمرگ و فدایی امام میداند: «از چیزهایی که در قلب من جا دارد، این امام عزیز است که همیشه با خدای خود میگفتم که اگر میخواهی امام عزیز را به نزد خود ببری، ای خدا اوّل مرا بمیران! چراکه نمیتوانم غم ازدستدادن او را تحمل کنم؛ لذا، از شما عزیزان که این وصیتنامه را میخوانید میخواهم که امام عزیزمان را تنها نگذارید و قدر این نایب امام زمان. را بدانید.»
در موضوع شهادت، عبارتهای فراوانی در وصایای شهدای روحانی به یادگار مانده است که در این مجال نمیتوان همۀ آنها را گزارش کرد؛ در این بخش به همین مقدار بسنده میکنیم و در پایان فصل نیز به ارائۀ قسمتهایی از وصایا، با موضوع شهادت خواهیم پرداخت.
توجه به نماز
قرآن کریم در آیات فراوانی با تعابیر متعددی دربارۀ اقامۀ نماز و حدود و احکام آن سخن گفته یا نمازگزاران را تمجید و بینمازان را سرزنش کرده است. قرآن به رسول اکرم دستور داده است که حضرت علاوهبر خودش، اهل و کسان خود را به نماز فراخواند و بر آن پایداری کند: «وَاْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَوٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا» (طه: 132) و در آیۀ دیگر مؤمنان را سفارش به نماز کرده و میفرماید: «قُلْ لِعِبادِیَ الَّذِینَ امَنُوا یُقِیمُوا الصَّلَوٰةَ (ابراهیم: 31)؛ به بندگان من که ایمان آوردهاند بگو: نماز را به پا دارند.»
ائمۀ معصومین نیز به نماز بسیار تأکید کردهاند؛ امام صادق در یکی از آخرین وصایای خود فرمودند: «احبّ الاعمال الی الله عزّوجلّ الصلوة و هی آخر وصایا الانبیا؛[4] نماز محبوبترین اعمال نزد خداوند و آخرین سفارش پیامبران است.» حضرت علی در وصیتنامۀ خود فرمودند: «الله الله فی الصلوة فانّها خیر العمل و انّها عمود دینکم؛[5] خدا را، خدا را (در نظر داشته باشید)، دربارۀ نماز که بهترین عمل و ستون دین شما است»؛ بنابراین، نماز اهمیت بالایی در نظام توحیدی اسلام دارد و باید جلوۀ غالب سبک زندگی اسلامی باشد. جایگاه نماز، این مظهر پرستش خدا و نماد دینداری، جایگاهی ممتاز است، زیرا اگر نماز با حصول شرایط و آداب اقامه شود، روح عبودیت را در تمام ابعاد فردی و اجتماعی حاکم کرده و دین را از شکل «معارف دینی» بهصورت «سبک زندگی» در میآورد.
نماز یکی از بارزترین شاخصههای سلوکی شهدای روحانی است که ابعاد مختلف آن، در وصایا و دستنوشتهها و خاطرات آنها در قالب بیش از صدها عبارت متجلی شده و شاخصهها و ابعاد مختلفی برای آن بیان شده که مهمترین آنها بدین شرح است: یادگیری و پایبندی به نماز از دوران کودکی، اهتمام ویژه به نماز اوّل وقت و جماعت، استمرار و مداومت بر نمازشب، شرکت در نمازجمعه، مداومت بر نمازهای مستحبی و نوافل، توصیۀ اطرافیان به نماز، خلوص قلب در نماز، عشق به نماز، پیامدهای توجه به نماز، عواقب سبکشمردن نماز و… .
شهدای روحانی علاوهبر نماز فردی، باتوجهبه پیامدهای سازنده و اثرگذار اجتماعات اسلامی، به نماز جماعت و خصوصاً نمازجمعه توجه ویژهای داشتند؛ در وصیتنامۀ شهید پوراحمدی آمده است: «خواهش کوچکی که دارم این است که نمازجمعه را از یاد نبرید و هر هفته با صفی منسجمتر از هفتۀ قبل در نمازجمعه شرکت کنید، چون نمازجمعه است که در هر جمعه آدم را با معنویت شارژ کرده و یک هفته او را از خطا و گناه دور نگه میدارد.»
شهید سیدمحمدجواد میرباقری حسینی عامل دورکنندۀ فساد و تباهی را در جامعه نماز میداند و مینویسد: «آتشهایی را که در پشت سرتان بهوسیلۀ گناهان افروختهاید، با نماز، پایه و اساس دین و بالاترین ذکر خدا، خاموش کنید که «الصلوه عمود الدین و اقم الصلوه و الصلوه تنهی عن الفحشاء و المنکر.» ضمن اینکه نماز میخوانید، نماز را به پا دارید که نماز دورکنندۀ فسادها و تباهیها در جامعه میباشد.»
با مرور خاطرات و وصایای شهدای روحانی، میبینیم که شیوههای جذب و ایجاد علاقهمندی آنها به نماز جماعت، صحنههای زیبایی را خلق کرده است؛ شهید مهدی شاهآبادی برای اینکه در بین اعضای خانواده نیز نماز جماعت برگزار شود، راهکار پسندیدهای داشت؛ ایشان در مواقعی که در منزل بود، به برگزاری نماز جماعت در منزل سخت پایبند بود و طوری هم عمل میکرد که اقتدای اعضای خانواده به ایشان تحمیلی نباشد؛ مثلاً جانمازها را پهن میکرد و اذان و اقامه میگفت و در رکعت اوّل نماز یکی از سورههای بزرگ قرآن را میخواند تا همه وضو بگیرند و برای نماز حاضر شوند و هیچگاه رسماً افراد را دعوت نمیکرد که پشت سرش نماز بخوانند.
افزونبر نمازهای واجب، شهدای روحانی تأکید ویژهای بر خواندن نمازشب داشتند؛ شهید سیدمحمدرضا راسخی در بیانی ارزشمند، نمازشب را عامل جلوگیری از ارتکاب گناه دانسته است: «”إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْکَرِ» (عنکبوت: 45) و علاوهبراین، حتیالمقدور سعی کنید نمازهای واجب، نافلهها و نمازهای مستحبی، همچون نمازشب که عامل جلوگیری از گناه در روز میباشد را بخوانید.»
شهید محسن امینی به استناد حدیثی از امام صادق ضرورت اقامۀ نماز اوّل وقت و اهمیت نمازشب را بیان میکند: «امت شهیدپرور! نماز را سبک نشمارید که امام صادق میفرمایند: «شفاعت ما به کسی که نماز را سبک بشمارد نمیرسد.» به هنگام اذان دست از همۀ کارهایتان برداشته و بهسوی نماز جماعت بشتابید و در دعا و نمازهای جمعه با شرکتکردن خود لرزه بر اندام پوسیدۀ دشمنان اسلام بیندازید. در دل شب از بستر خواب برخیزید و با نفس خود مبارزه کنید که زمینهساز زندهشدن روح و روان و رسیدن به ایمان واقعی است.» شهید امینی خواندن نمازشب را زمینهساز حیات روح انسان و راه وصول به ایمان حقیقی و سلاحی دانسته که دشمن از آن میهراسد و موجب سستشدن بنیاد پوشالی دشمنان میشود.
علاوهبر تأکید به نمازشب، خواندن مخفیانۀ نمازشب و به دور از چشم همرزمان و دوستان، از دیگر ویژگیهای برجستۀ شهدای روحانی است که در خاطرات اطرافیان آنها بیان شده است. از بستگان شهید سیداکبر احمدی نقل شده است که ایشان همیشه نمازشب را مخفیانه میخواند؛ بهطوریکه هیچکس متوجه نمیشد.
مبارزه با بی تفاوتی اجتماعی
بیتفاوتی نوعی بیقیدی افراد به قوانین، هنجارها، رویدادهای اجتماعی، سیاسی و اعتقادی در جامعه است. در اندیشۀ اسلامی، مفسران قرآن کریم (ذیل آیات امربهمعروف و نهیازمنکر و آیات 104 و 110 سورۀ آلعمران)، محدثان و فقیهان (با ارائه و تبیین حدود 800 روایت از کتاب وسائل الشیعه)، به موضوع بسیار مهم بیتفاوتی اجتماعی با تعابیر گوناگون توجه کرده و معتقدند احساس مسئولیت و نوعدوستی، مایۀ قوام و دوام تمام واجبات و ارزشهای انسانی و اسلامی است.
اصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز با الهام از آیات قرآن کریم[6] برای مقابله با بیتفاوتی، دعوت به خیر (امربهمعروف و نهیازمنکر) را وظیفهای همگانی و بر عهدة مردم در قبال یکدیگر بیان کرده است. «بیتفاوتی» ازجمله آسیبهای مهم در روابط انسانی و مانعی مهم در برابر ترویج سبک زندگی اسلامی محسوب میشود و در صورت فراگیرشدن بیتفاوتی در جامعه، در هیچکس توانایی و عزمِ برخورد با نابسامانیها و دعوت به خوبیها وجود نخواهد داشت.
شهید عباس افشار با اشاره به نحوۀ شهادت حضرت اباعبدالله و حضرت علی دربارۀ بیتفاوتی به شرایط جنگ و خالینماندن جبهههای نبرد هشدار داده است: «مبادا در رختخواب بمیرید که حسین در جنگ با دشمن و علی در محراب عبادت به شهادت رسیدند و مبادا بیتفاوت بنشینید که علیاکبر در راه حسین و با هدف کشته شد.»
شهید سیدمهدی اسلامیخواه عاقبت شوم جوامعی را که مردم آن به مسائل اطراف و حقایق جامعه بیتفاوت باشند چنین بیان میکند: «جامعهای که مردم آن بیتفاوت باشند و از حیثیت، شرف و انسانیت خویش دفاع نکنند، تجاوزگران بر آنها مسلط شده، نکبت و بیچارگی را برای آنان به ارمغان خواهند آورد؛ چنین جامعهای نمیتواند شرافتمندانه و سربلند زندگی کند و لباس ذلت، زیبندهترین جامۀ آنان است.» با دقت در کلام این شهید بزرگوار میتوان نتیجه گرفت که جامعۀ بیتفاوت، جامعهای مستعمره خواهد ماند که هیچگاه نمیتواند در سرنوشت خود نقشی ایفا کند.
شهید غلامحسین زارعی تمام افراد جامعه در صنوف و مشاغل مختلف را مخاطب خود ساخته و وظیفۀ زمینهسازی ظهور حضرت ولیعصر. را در گرو مسئولیت اجتماعی و وظیفۀ همگانی دانسته است: «ای مردم! بیتفاوت نباشید و تا میتوانید بکوشید؛ کارگر در کارخانه، کشاورز در کشتزار، سرباز در جبهه، معلم در مدرسه، بسیج و سپاه در جبهه و در پادگان، روحانی در اجتماع و همۀ مردم در صحنه؛ هرکدام تا میتوانید فعالیت کنید تا این انقلاب را به پیروزی کامل برسانید که مقدمه برای انقلاب جهانی حضرت بقیهالله. میباشد و در این راه از هیچکس نهراسید.»
برخی افراد جامعه دارای بصیرت و آگاهیاند، اما برخی مسئولان و خواص با بیبصیرتی، دربارۀ مسائل و مشکلات مردم بیتفاوتند؛ شهید اسماعیل جلالی در وصیتنامۀ خود چنین افرادی را گناهکار میخواند: «والله گناهکار است مسئولی که در اثر بیلیاقتی و بیتفاوتی، باعث زحمت مردم بشود.»
بی توجهی به حرف مردم
شهدای روحانی باوجود نهایت توجه به حقوق مردم، براساس آموزههای دینی، معیار تشخیص حق را نظر اکثریت نمیدیدند، بلکه حق را براساس معیارهای الهی و اسلامی برآورد میکردند. در نظر ایشان نظرات و سلائق مردم تا جایی قابلاحترام و مهم است که با اصول اسلامی و آرمانهای انقلاب در تضاد نباشد؛ بهعبارتدیگر، ایشان اعتمادبهنفس خود را در سایۀ توکل به ارزشهای الهی طوری تقویت کرده بودند که اگر حرف و نظر مردم در نظرشان باطل بود، در تصمیمگیری و عملشان تأثیری نداشت.
از دیدگاه شهید حسین دانشپایه، مخالفت عدهای نباید سبب مسکوتماندن کلام حق شود: «در مقابل ظلم و زورگویی و ناحق، تا آخرین نفس ایستادگی کنیم و حرف حق را گرچه به مذاق بعضی تلخ آید، بازگو کنیم.» شهید اکبر اصغری نیز در وصیتنامۀ خود، دستور اسلام را بر حرف مردم دارای اولویت میداند و با یک مثال برای آیندگان تذکر میدهد: «بگذار عرف هرطور که میخواهد بسنجد، که عاقبت به اشتباه خویش پی خواهد برد. عرف محلهمان، برای من که یک طلبه بودم و چند همسنگرم را از دست داده بودم، خیلی زشت میدانستند که به این زودی ازدواج کنم، اما من دیدم خدا و قرآن به من میگویند باید ازدواج کنم، با اینکه مردم از من خیلی ناراحت شدند. اینها هیچ اشکالی ندارد؛ من به وظیفۀ دینی خود عمل کردم.»
توجه به بیت المال
یکی از پربسامدترین مباحث مطرح در نظام اقتصادى اسلام، بیتالمال است که هدف نهایی آن، تأمین اهدافى بلند در حرکت تکاملى انسان بهسوى سعادت و معنویت و قرب الهى است. برخى هدفهایی که در روایات برای بیتالمال بیان شده چنین است:
الف) هدایت مردم بهسمت اخلاق کریمه و ارزشهاى معنوى؛
ب) استقرار عدالت اجتماعى و اقتصادى در جامعه؛
پ) رشد استعدادها و شکوفایى ابتکار و خلاقیت انسانها؛
ت) ریشهکنکردن فقر از جامعه؛
ث) رسیدگى به مصالح و منافع محرومان و مستضعفان.[7]
شهدای روحانی با تأسی به امیرالمؤمنین، علی تمام توجه خود را به کار میبستند تا در جایگاه کسانیکه از وجوه شرعی مردم درس میخوانند، کمترین اتلافی درمورد بیتالمال مرتکب نشوند. در خاطرات شهید نجاری آمده است که ایشان هنگام تحصیل در حوزه، در پایگاه بسیج نیز خدمت میکرد. شبی از فرط خستگی وسط نگهبانی خوابش میبَرَد. دوستانش که از سختیهای روز او خبر داشتند، او را بیدار نمیکنند و بهجای او نگهبانی میدهند. صبح فردای آن روز هرچه به ایشان تعارف میکنند که صبحانه بخورد، ایشان با امتناع جواب میدهد: «این حقّ بچههایی است که شب نگهبانی دادهاند و من که خوابیدهام مستحق خوردن صبحانه نیستم.»
اهمیت بیتالمال بهاندازهای است که شهید سهراب عطائیمقدّم در وصیتنامۀ خود مینویسد: «خداوندا، الها، ربّا! دلم میخواهد در راه تو قطعهقطعه شوم و گوشتهای بدنم پارهپاره گردند و استخوانهایم باقی بمانند تا روز قیامت با بدن بدون گوشت وارد محشر شوم تا اگر مسلمین از من سؤال کردند «چند سال نان بیتالمال را خوردی و چه خدمتی کردی؟»، توانسته باشم جواب مثبتی به آنها بدهم؛ اگرچه خجالتزدهام.»
دقت و حساسیت شهدای روحانی درمورد اموال متعلق به بیتالمال، از ناچیزترین اشیاء تا باارزشترین آنها، درسی ماندگار و آموزنده برای نسلهای آینده است؛ شهید غلامحسین زمانی از لباسی که بعد از شهادت بر تنش باقی خواهد ماند نیز غفلت نکرده و مینویسد: «لباسی که بر تن دارم از بیتالمال است و به بیتالمال برگردانید و بقیۀ اموال را بهجنگزدگان دهید.» در شرححال شهید فتوحیان آمده است که: از خیابان آغشته به خون خرمشهر که ساعاتی قبل، دشمن آن را با بمب و موشک در هم شکسته بود و اجساد خونین پدران و مادران، دختران و پسران جوان و خردسال در کنار کوچه و خیابان افتاده بود، عبور میکرد. ناگهان پایش به مانعی میخورد. وی به خیال یافتن جسدی، با عجله شروع به کنارزدن خاکها میکند، اما در عین ناباوری صندوقی پر از جواهرات نفیس پیدا میکند و چون امیدی به یافتن صاحب آن ندارد، صندوق را از آنِ بیتالمال دیده و بیدرنگ آن را به نزدیکترین ستاد میرساند.
رعایت حق الناس
دایرۀ توصیهها و وصایای شهدای روحانی دربارۀ حقالناس به اندازهای گسترده است که این موضوع را تبدیل به یکی از کلیدواژههای اصلی خاطرات و وصایای این بزرگواران کرده است. این موضوع همانند مؤلفۀ بیتالمال، از ریزترین ابعاد حقالناس تا بزرگترین مباحث را در بر میگیرد.
شهدای روحانی همزمان با آموزش مبانی اعتقادی، عاملبودن به آنها را نیز در وصایا برای نسلهای آینده به یادگار گذاشتهاند؛ شهید خشنود انوشا در وصیتنامۀ خود علاوهبر آگاهکردن مردم از حساسیت موضوع، آن را درمورد خود نیز اجرایی میکند: «سفارش میکنم که در این دنیا از همدیگر حلالیت بطلبید و دین خود را از بابت حقالناس ادا کنید و درضمن، برای من از همۀ محلیها و آشنایان و دوستان طلب رضایت کنید. اگر خداینکرده پشت سر کسی غیبتی کردم و یا خطا و اشتباهی ازطرف من بود، امیدوارم مرا ببخشید و این کار را حتماً و جدّی انجام دهید و حتی اگر شد به یک نفر پانصد تومان بدهید تا برود از تکتک مردم برایم رضایت بگیرد و یا اگر خداینکرده اشتباهی ازطرف این حقیر درمورد دیگران بود، اگر میشود آن را محاسبۀ پولی کرده و رضایت بگیرید. حتماً رضایت همۀ مردم و مخصوصاً محلیها را برایم بگیرید.»
در شرححال شهید عباسی آمده که ایشان در آخرین نامهاش از همه حلالیت طلبیده بود. وی دربارۀ دورۀ کودکی خود حقالناسی را یادآوری میکند: «کلاس دوم که بودم، یک روز با بچهها داشتیم توی کوچه توپبازی میکردیم که توپ را زدم به شیشۀ فلان همسایه و شیشه شکست. ما فرار کردیم و همسایه کمی سروصدا کرد، اما نمیدانست کار کیست. بروید و از او برایم حلالیت بطلبید.»
رعایت امانت دیگران یا ادای حقالناس نیز از محورهایی است که در سبک زندگی شهدای روحانی دیده میشود. در شرححال شهید شهرابی آمده که ایشان تمام دغدغهاش این بود که کسی دینی بر گردن او نداشته باشد؛ او قبل از اعزام، کوچکترین امانتیهایی را که از دیگران نزدش بود، به آنها برگردانده بود.
شهید عشقی نیز برای آنکه مادر را برای شهادت خود آماده کند، اصل امانتداری را از مقیاس حقالناس به حقالله توسعه میدهد: «مادرجان! اگر شما امانتی از کسی گرفته باشی آن را به صاحبش پس نمیدهی؟ من هم نزد شما امانت هستم؛ اگر شیرتان قابل باشد و اگر لیاقت داشته باشم، شهید میشوم و شما این امانت را به خدا برمیگردانید.»
شهید فرهانی نیز شهادت خود را بازگرداندن امانت الهی معنا کرده است: «این جسم را به من امانت داده و من نیز این جسم را که به من امانت داده شده به او پس میدهم و دوست دارم که در کنار سنگر بمیرم.»
بهمنظور احیای حقالناس، شهید اختیارزاده همگان را به احیای حقّ مظلومان فرا میخواند و معتقد است این تنها راهی است که میتواند ظالم را سر جای خود بنشاند: «تأدیب ظالمان مستلزم احیای حقوق مظلومان و محرومان است.»
شهید ارجمدنیا نیز دامنۀ حقالناس را به دفاع از مظلوم توسعه داده و آن را مستلزم مبارزه با ظالم میداند: «شما دست هر مظلوم را بگیرید؛ از قدرتتان او را قادر کنید و با همة قدرت، بر فرق هر ظالم و ستمگر و هواپرست، از درون و برون بکوبید و هر مسجد ضراری را بر سر بانیانش خراب کنید که این است سیرۀ نبوی و شیوۀ علوی و در همۀ صحنههای ظاهر و غایب حاضر باشید تا شاید آنطورکه از من و شما خواستهاند بتوانیم زینت آلعصمت باشیم. نکتۀ دقیقتر اینکه خود نه ظالم باشید و نه مظلوم، بلکه شیعۀ مسلک.»
به همان اندازه که رعایت حقالناس موردتوجه شهدای روحانی بوده است، خود از حقوق خویش در مواجهه با مردم میگذشتند و حتی به دیگران هم توصیه میکردند که تا جای ممکن، از حقوق خود گذشت کنند؛ شهید محمود رأفتی در وصیتنامۀ خود نوشته است: «حقوقالناس را به بزرگی خودتان ببخشید که حساب بس مشکل و سخت است. خداوندا! تو خود ولیّ و سرپرست همه باش و این انقلاب را با خدمتگزارانش حفظ بفرما و ای کمال مطلق! چیزی نمیخواهیم از تو به جز کمال؛ به همۀ ما عطا بفرما.» ایشان گذشت از حقالناس را برای رضای الهی سرلوحۀ رفتار خود قرار میداد و معتقد بود خداوند با این رفتار، چشمههای حکمت را به انسان نشان میدهد. در وصیت اوّلین شهید روحانی مدافع حرم این نکته بهخوبی بیان شده است: «علم الهی را با ایثار و گذشت و اعمال صالح میتوان کسب کرد؛ اینجاست که خداوند معلم انسان میشود.»
صداقت
راستگویی از اعمال نیک و پسندیدۀ انسانی است و نزد دین و خرد جایگاه ویژهای دارد. اسلام دین دعوت به فطرت انسانی است و فطرت پاک انسان ایجاب میکند که انسان سالم و متعادل، دل و زبانش یکسو و هماهنگ و ظاهر و باطنش یکی باشد و آنچه را باور دارد بر زبان جاری کند. واژۀ «صداقت» در اصل به این معناست که گفتار و یا خبرى که داده مىشود، مطابق با خارج باشد و کسی را که خبرش مطابق با واقع و خارج باشد، «صادق» و «راستگو» مىگویند. اما ازآنجاکه بهطور استعاره و مجاز، عزم و اراده و اعتقاد را هم قول نامیدهاند،[8] درنتیجه صدق را در آنها نیز استعمال کرده و انسانى هم که عملش مطابق با اعتقادش باشد و یا کارى که مىکند با اراده و تصمیمش مطابق باشد را صادق و راستگو نامیدهاند.
در آیۀ 119 سورۀ توبه میخوانیم: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ؛ اى کسانى که ایمان آوردهاید! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید و با صادقان باشید.» صداقت و راستگویی از بزرگترین فضائل اخلاقی است که در سبک زندگی شهدای روحانی، یکی از مهمترین مؤلفهها را تشکیل میهد. ازطرفی، منطق و عقلانیت ثابت میکند در شرایطی خاص، برخی حقایق لازم به کتمان است. شهدا سختترین شکنجهها را متحمل میشدند تا برخی اطلاعات را در اختیار طاغوتیان قرار ندهند. مقاومت یکی از شهدای روحانی در برابر قسم دروغ، نمونهای مکفی برای اثبات صداقت در زندگی ایشان است؛ در خاطرات شهید صبوحی به نقل از پدر ایشان آمده است که در شرایط سخت مبارزات پیش از انقلاب اسلامی، شبی شهید به همراه دوستش، تمام عکسهای شاه را از مدرسه جمعآوری کرده و از بین بردند. مدیر مدرسه همان شب، عصبانی و سراسیمه به خانۀ آنها آمد و سراغ شهید را گرفت و به او گفت: به قرآن قسم یاد کن که تو از آنها خبر نداری! شهید جواب داد: «قرآن شوخی نیست که انسان بهخاطر هر چیزی به آن قسم بخورد!» و در پی اصرارها و تهدیدهای مدیر مدرسه ادامه داد: «شاه همین روزها خواهد رفت و انقلاب هم پیروز میشود و این وسط، شمایید که ضرر میکنید و روسیاه میشوید و من بهخاطر این سؤال پوچ، به قرآن قسم نمیخورم!»
شهید حسن پارسا در وصیتنامۀ خود، دروغگفتن به شوخی را نیز نکوهش کرده و صداقت را مقدمۀ هدایت خوانده است: «هیچگاه دروغ نگویید، حتی به شوخی؛ همیشه صادق باشید، چراکه صداقت مقدمۀ هدایت و تضمینکنندۀ نجات و سعادت است. با خدا و خلقش همیشه با صداقت رفتار کنید و همیشه متواضع باشید.»
جذب حداکثری
یکی از مهمترین دلایل توفیق پیامبر در ترویج و تعمیق دین اسلام، اخلاق ایشان بود: «فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظَّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ… (آلعمران: 159)؛ پس به سبب رحمتی ازجانب خدا با آنان مهربان و خوشخوی هستی و اگر تندخو و سختدل بودی مردم از پیرامون تو متفرق میشدند… .» آیۀ 4 سورۀ قلم نیز صراحتاً دربارۀ پیامبر میفرماید: «وَ إِنَّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ؛ و بهدرستی که تو بر ملکات اخلاقی بزرگی مسلط هستی.»
شهدای روحانی با هشدار پیوسته به مراقبت از اعمال فردی و اجتماعی رزمندگان و طلّاب، آن را ملاک مهمی برای جذب افراد برای انقلاب اسلامی دانسته و با درک صحیح از وضعیت جامعه و وجود سلائق و عقاید متفاوت، رویکرد خود را جذب حداکثری در مسیر آرمانهای انقلاب و اسلام قرار دادند.
رفتار حسنه و خوشخلقی، به تأسی از حضرت پیامبر، یکی از ویژگیهای بارز شهدا، حتی در گیرودار نبرد با دشمن بود و این موضوع یعنی جذب قشر نوجوان و جوان با رفتار سنجیده و خوب که علاوهبر سیرۀ عملی، در وصایای شهدا نیز متجلی است؛ شهید سیدحسین بقایینژاد یکی از راهکارهای جذب نوجوانان و جوانان را خوشخلقی میداند: «نوجوانان و جوانان را گرم در آغوش بگیرید و حالت جذب به خود داشته باشید، نه دفع.» باعنایتبه همین موضوع، شهید رضا سعدی رفتار درست و خوب را یکی از ملاکهای جذب مردم میداند: «چون امروز شما به نام حزبالله مسئول هستید، رفتار و کردار شما در جذب و دفع مردم اثر دارد.»
بروز کوچکترین عمل ناپسند از روحانیت و رزمندگان دفاعمقدس از دیدگاه شهدا، موجب ریزش و دفع نیروهای مردمی خواهد بود؛ این موضوع اعتقاد راسخ بسیاری از شهدای روحانی است که در نوشتههاشان به نسلهای بعدی نیز آن را تذکر دادهاند؛ یکی از این نکات اصولی را شهید مهدی مرادی در وصیتنامۀ خود بیان کرده است: «امروز و در این زمان از جنگ و انقلاب، مسئلۀ جذب نیرو به سپاه و بسیج و پایگاه از ضروریات است و ما همه با قلبی مملو از ایمان، امید داریم به امر الهی برای جذب نیروهای صالح برای اسلام موفق باشیم. مبادا از ما عملی سر زند که موجب نارضایتی اسلام شود. باید بدانیم که با عمل بد ما عدهای اگرچه میخواستند به اسلام روی بیاورند، پراکنده میشوند و تنها بهواسطۀ همان عمل بد ما از اسلام روگردان میشوند.»
عزم و اراده
یکى از نعمتهاى بزرگ خداوند متعال که فضائل اخلاقی و تعلیموتربیت وابسته به آن است، اراده است؛ امام على میفرمایند: «خداوند سبحان فرستادگان خود را در تصمیماتشان نیرومند قرار داد.»[9] و امام زینالعابدین هرگاه آیۀ «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ کونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ» (توبه: 119) را تلاوت میکردند میفرمودند: «بارخدایا! مرا به بالاترین درجات این دعوت بالا ببر و با عطاکردن تصمیم و ارادهای استوار یاریام کن.»[10] امام صادق نیز در دعا میفرمودند: «دانستهام که برترین رهتوشۀ مسافرِ کوى تو، ارادۀ استوار و خلوص نیّت است.»[11]
اساساً عزم و ارادۀ قوى میتواند توجه آدمى را دائمى کرده و او را در مسیر هدایت و تربیت دینی به جلو ببرد. اراده نیرویى شگرف و استعدادى ذاتى است که پایۀ شخصیت انسان بر آن استوار است؛ انسان میتواند با اراده و انتخاب خود، راههاى تربیت دینی و موفقیت در این راه را طى کند. او این قدرت را دارد که بهموقع تصمیم بگیرد و براى عملىکردن تصمیم خود اقدام کند.
در آموزههاى اسلامى بر تقویت اراده و عزم قوى سفارش بسیار شده است؛ امام على میفرمایند: «بیمارىِ سستىِ دلِ خود را با تصمیم قوى درمان کن و خوابِ غفلتِ دیدۀ بصیرتت را با بیدارى.»[12] و: «با اراده و تصمیم، به جنگ سستى بروید.»[13]
امام باقر میفرمایند: «مؤمن از کوه استوارتر و مستحکمتر است، زیرا اجزایى از کوه جدا میشود، ولى از دین مؤمن چیزى جدا نمیشود.»[14] این روایت یکى از صفات بارز مؤمنان را ارادۀ استوار و عزم راسخ در راه عقیده و ارزشهاى دینى و انسانى بیان کرده است. علامه محمدتقی جعفرى مینویسد: «اراده قدرت فوقالعادهاى است که به انسانها داده شده است؛ لذا هر انسانى اگر چیزى را بهطور جدّى بخواهد، آن را به دست خواهد آورد. اراده قدرت بس شگفتانگیزى است که در نوع انسانى دیده میشود و چه موضوعات امکانناپذیرى را که امکانپذیر میسازد و امکانپذیرها را محال میکند.»[15]
یکی از محورهای سبک زندگی شهدای روحانی که در میان ایشان مشترک و ممتاز است، اراده و سختکوشی است؛ بهطوریکه هیچیک از بنبستهای زندگی نتوانست آنها را از ادامۀ مبارزه منصرف کند. دقت در سختیهای زندگی ایشان و سادهزیستی و محدودیتهای خوراک و پوشاک و…، گواه روحیۀ خستگیناپذیر ایشان در زندگی است که حتی در وصایایشان هم این روحیۀ دردآشنایی و استقامت دیده میشود. در بخشی از وصیتنامۀ شهید بازیار آموزنده میخوانیم: «اگر خانهات را و شهرت را ویران کردند، دوباره آن را بساز؛ اگر فرزندت را شهید کردند، دوباره تولید نسل کن؛ اگر مزرعهات را آتش زدند، دوباره به زراعت مشغول شو؛ اگر خدایناخواسته بیرهبر شدی، خودت رهبر شو! اما این پرچم سرخ حسینی را که امانت ۱۳۵۰ ساله است نگذار بر زمین بیفتد! فریاد بکش و از خدا بخواه تا تو را یاری کند تا انتقام مظلومان و مستضعفان جهان را از مستکبران بگیری.»
شهید سیدرسول کافی، تلاش و اراده را دو عامل اصلی رسیدن به اهداف میداند: «بکوش فرد مفیدی برای این جامعه باشی؛ اگر اراده کنی میتوانی؛ خواستن توانستن است.» از دید شهید سیدمحمد انجوی امیری، قرارگرفتن دو عنصر صبر و اراده در کنار هم، سبب پیروزی در آزمایشهای الهی است: «سعی کنید صبر داشته باشید، چراکه شاید خداوند بخواهد شما را با این جریان آزمایش کند که امیدوارم بتوانید از این آزمایش الهی سربلند بیرون بیایید. از شما میخواهم که ارادهتان به اسلام و انقلاب محکمتر از همیشه باشد.»
فرهنگ کتابخوانی
در دین اسلام مطالعه و کتابخوانی ارزش و جایگاه ویژه دارد و برهمیناساس، معجزۀ پیامبر اکرم از نوع کتاب است و در این کتاب مقدس نیز اوّلین آیاتی که بر پیامبر نازل شده، با امر به خواندن و الفاظ «کتاب، قلم و علم» توأم شده است. در اهمیت کتاب و مطالعه روایات و احادیث فراوانی بیان شده که یکی از مهمترین آنها بیانی از امام صادق خطاب به مفضل است: «ای مفضل! در نعمتهایی که خداوند به انسان ارزانی داشته است بیندیش… از جملۀ این نعمتها نویسندگی است که اخبار گذشتگان را به بازماندگان و از بازماندگان به آیندگان میرساند؛ به سبب آن است که دانشها و آداب و جز آنها در کتابها جاویدان میماند.»[16]
مطالعه و کتابخوانی دغدغۀ بسیاری از شهدا بوده است و شهدای روحانی متأثر از این همت و سنّت، هم در زمان اشتغال به تحصیل و هم در گاه جهاد و رزم در میدانهای جنگ، به مطالعه اهتمام داشتند و کتابخانههای زیادی را در حد امکان دایر کردند. خاطرات بسیاری از آنها روایت کردهاند که اگر پولی به دست میآوردند، آن را در خرید کتاب و مطالعه هزینه میکردند؛ با کتابهای خاکخورده در منازل، کتابخانه درست میکردند و نوجوانان و جوانان را با کتاب و مطالعه آشنا میکردند؛ کتاب را بهترین هدیه میدانستند و بههرصورت ممکن در ترویج کتابخوانی تلاش میکردند.
برای ملتی که میخواهد راه شهیدان خود را پاس دارد و به آنان اقتدا کند، آگاهی از خصوصیات و تلاشهای شهدا بسیار مهم است. تعدادی از وصایا، خاطرات و روایتهایی را که از شهدا درزمینۀ کتابخوانی و انتخاب نوع کتاب آمده، در ادامه بیان میکنیم:
شهید محمد کشوری علاقۀ زیادی به مطالعۀ کتابهای مختلف داشت و هرگاه به هرکدام از اقوام و فامیل میرسید، سؤال میکرد که آیا درس میخوانید و مطالعه دارید؟ اگر در جواب «نه» میشنید، ناراحت میشد و میگفت: «چرا وقتتان را به بطالت سپری میکنید؟ چرا از دانش، این گوهر گرانبها بهره نمیجویید که هم چراغ هدایت آخرت شما است و هم در دنیا میتوانید در راه بهتر زندگیکردن از آن استفاده کنید؟ شخص عاقل و آگاه جلو خود را همیشه شفاف و روشن میبیند، درحالیکه شخص جاهل و نادان به گمراهی میافتد.»
درخصوص ویژگیهای شهید ابوالاحراری آمده که ایشان درزمینۀ تحریر و خلق آثار قلمی نیز استعداد شایان توجهی داشت. این استعداد توأم با ذوقی ادیبانه و همراه با تحلیل جزئیات حوادث بود. شهید در سفر به منطقۀ کردستان، اقدام به نگارش تحلیلی از اوضاع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی آن منطقه کرد و در آن، بهخوبی محرومیت و فقر فرهنگی قوم و نژاد کُرد و نقش گروههای ضدانقلاب را به تصویر کشید؛ این نوشتهها بهصورت کتابچهای در زمان حیات شهید تکثیر و توزیع شد. این موارد تنها نمونهای از نگرش فرهنگی شهدای روحانی در انتخاب سبک زندگی است.
برنامهریزی برای مطالعه، در سیرۀ تعداد زیادی از شهدای روحانی آمده است که از آن جمله است سیرۀ شهید محمدمهدی مالامیری: «همۀ ساعات روز او برنامهریزیشده بود و بسیاری از روزهای سال، از ساعت شش صبح تا ده شب در کتابخانه بود، اما ازآنطرف هم برنامهاش انعطافپذیری زیادی داشت؛ بهنحویکه از شهرستان که برای صلۀرحم میآمدند وقت میگذاشت و برای جبران آن، از خواب خود کم میگذاشت.»
انتخاب نوع کتاب نیز یکی از دغدغههای شهدای روحانی است؛ شهید سیدحسین فاطمی در وصیتنامۀ خود به معرفی کتابهای مفید و اثرگذار پرداخته است: «و حتماً کتابهایی را که دربارۀ علما و روحانیون و جانبازان و شهدای اسلام هستند و یا مقالههایی دراینمورد را حتماً بخوانید و دربارۀ حضرت فاطمه زهرا و حضرت زینب زیاد مطالعه کنید. مجلات پیام انقلاب، امید انقلاب، پاسدار اسلام و… را هر هفته بگیرید و بخوانید که اینها خیلی مهم هستند.» شهید قربانعلی بهرامی نیز کتابهای شهید مطهری را توصیه میکند: «من بهترین کتابها را کتابهای استاد مطهری میدانم و در حیاتم بهدوستان توصیه میکردم که کتاب این استاد ارزنده را بخوانند.»
شهید احمدرضا رجائی پرورش روح را منوطبه مطالعه میداند: «روح خویش را با مطالعۀ کتب اسلامی و عمل به آنها پرورش دهید.» شهید ابراهیم نصراللهی دو جملۀ حیرتآور درخصوص کتاب دارد که پایانبخش مطالب این قسمت است: «کتابخانه شعور فرهنگی هر دولت و ملتی است… زیاد مطالعه کنید؛ کتاب انسان را از لجنزار جهنم نجات میدهد.»
توجه به ورزش و سلامت
انسان موجودی دوبُعدی است و بیتردید رابطۀ عمیقی میان تکامل روح و سلامت جسم وجود دارد. طبق آموزههای دینی، جسم امانتی است در دست انسان که باید آن را در کنار پرورش ابعاد معنوی و روحی، سلامت و قوی نگه دارد؛ امیرالمؤمنین، علی در دعای کمیل میفرمایند: «قَوِّ عَلَی خِدْمَتِکَ جَوارِحِی.»[17]
شهدای روحانی با آگاهی از این موضوع تلاش داشتند تا ضمن تحرک و کار و دقت در تغذیۀ سالم و حلال، به ورزش هم بپردازند و مردم را به سلامتی و نشاط جسم در کنار تعالی روح توجه دهند.
[1]. علیاکبر بخشی، اهمیت و ارزش تحقیق درزمینۀ «مدیریت اسلامی»، معرفت، ش 33، 1379، ص 101-107.
[2]. زمر (39)، آیۀ 77.
[3]. محمدباقر مجلسی، بحارالأنوار، بیروت، مؤسسه الوفا، 1403 ق، ج 67، ص 8، ح 4.
[4]. محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، من لا یحضره الفقیه، تصحیح علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413 ق، ج ۱، ص ۲۱۰.
[5]. محمدباقر مجلسی، بحارالأنوار، همان، ج ۷۸، ص ۱۰۰.
[6]. توب (9)، آیۀ 71.
[7]. محمد رحمانی، «بیتالمال در نهجالبلاغه»، حکومت اسلامی، ش 17، پاییز 1379، ص315.
[8]. سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1417 ق، ج 9، ص 402.
[9]. محمدبنحسین شریف الرضی، نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، هجرت، 1414 ق، ص292.
[10]. علیبن عیسی اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز، بنیهاشمی، 1381ق، ج2، ص 306.
[11]. علیبنموسی ابنطاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، قم، دار الذخائر، 1411 ق، ص 182.
[12]. نهجالبلاغه، همان، ص 344.
[13]. عبدالواحدبنمحمد تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، قم، دار الکتاب الاسلامی، 1410ق،
ص5927.
[14]. محمدبنیعقوب کلینی، اصول کافی، قم، درالثقلین، ج2، ص 241.
[15]. محمدتقی جعفرى، تفسیر و نقد و تحلیل مثنوى، تهران، اسلامى، 1394.
[16]. محمدباقر مجلسی، بحارالأنوار، همان، ج 60، ص 257.
[17]. شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، قم، دارالعلم، 1376، دعای کمیل.



