سیره عملی شهدای روحانی
یکی از دلایل حضور و جانفشانی شهدای روحانی و تشویق آحاد مردم به حضور در جبهه، صیانت از حریم خانواده بوده است؛ روحانى شهيد سید مهدی اسلامیخواه در وصيتنامۀ خود چنین بیان مىکند: «مردان پیکارگر اسلام! بر کودکان و زنان معصوم امت خویش و برادران و خواهران بیگناهتان که در زیر چکمههای ستمگرانه و کافر نگونبختی چون صدّام مزدور له میشوند، نظری بیفکنید و دستها را محکم بر سلاح خویش بفشارید و با تمام توان و نیرویتان ـ که از ایمان پاکتان سرچشمه میگیرد ـ بر دشمن حمله بَرید.»
در تأیید مطلب بالا و افزونبرآن، «قداست و حفظ حجاب» در جامعه نیز اهمیت والایی دارد؛ روحانى شهيد محمدکاظم تاتار در وصيتنامۀ خود مینویسد: «من بهخاطر حفظ حجاب به جبهه میروم.»
شهدای روحانی رکن اصلی عفت همگانی در جامعه را، حفظ حجاب ازسوی زنان میدانستند و پیوسته بدان سفارش میکردند؛ در بخشی از وصيتنامۀ روحانى شهيد یوسفی خطاب به خواهرانش آمده است: «شما ای خواهران عزیزم! از کوچکی سعی کنید در حفظ حجاب کوشا باشید و مرا ببخشید اگر شما را اذیت کردم.» لحن صمیمانه و خاضعانۀ این برادر به خواهرانش، نشان غیرت برادرانه و سراسر عشق او به ایشان است.
روحانى شهيد ترکانلو حجاب را بهمنزلۀ سنگر برای زنان معرفی مىکند: «و اما پیام من به مادران و خواهران این است که حجاب را رعایت کنند، چراکه حجاب خواهران سنگرشان است و باید سنگرهایشان را حفظ کنند.»
روحانى شهيد علی تردست دردمندانه و نگران از بیعفتی در جامعه هشدار میدهد: «جلو این بیعفتیها و بیحجابیها، این اسرافهای بیرویه و شعارهای دروغین را که علیه اسلام و روحانیت میدهند بگیرید؛ جلو زبانی را که به غیبت و ناسزا باز میشود بگیرید؛ اگر کمبودی هست که نیست، ماییم که کمبود میآفرینیم.»
تذکر مداوم دربارۀ انتخاب الگوی درست برای زن، نشانگر عظمت این موضوع در نگاه شهدای روحانی است؛ بهطوریکه در جبهههای نبرد نیز آن را فراموش نکردهاند و در تلاش برای پیریزی سبک زندگی فاطمی در جامعهاند؛ روحانى شهيد سلیمان جمال لیوانی، اسوه قراردادن حضرت فاطمه زهرا را در تمام ابعاد، از زنان جامعۀ ایرانی خواسته و این موضوع را سبب صیانت و دستیابی به شخصیت والای انسانی دانسته است: «فاطمه زهرا را سرمشق تمام کارهایتان قرار دهید و شخصیت خودتان را حفظ کنید و نگذارید دست اجانب، شخصیت شما زنان را لکهدار کنند. پیروی از دین اسلام کنید تا شخصیت خودتان را پیدا کنید.»
در وصایای شهدای روحانی، توجه به تربیت فرزندان نیز از مهمترین مؤلفههایی است که نشان از سبک زندگی متعهدانه و خانوادهمدارانۀ ایشان دارد؛ روحانى شهيد اسدی خطاب به همسر خود دربارۀ تربیت فرزندان بهمثابۀ باقیاتالصالحات چنین وصیت مىکند: «همسر عزیزم! تربیت نور چشمم، خدیجهام، به عهدۀ توست. بایستى خوب او را تحویل جامعه بدهى تا شاید بهواسطۀ او به بهشت برویم و باقیاتالصالحات بشود. او را متکى به خدا و مؤمن بار بیاور و از کودکى به پدر وصیت مىکنم که او را به مکتب بفرستد تا قرآن یاد بگیرد و روح او را با قرآن و ذکر خدا الفت دهد. مواظب باش محبت زیاد از حد به او نشود.» نکتۀ تربیتی مهم در این توصیه، علاوهبر تذکر بر مؤلفههای تربیت دینی فرزندان، ازقبیل ایمان و اتکا به خدا و یادگیری قرآن، این است که شهید دربارۀ نازپروردهشدن فرزندش هشدار میدهد و نگران است که محبت افراطی، مانع تربیت صحیح اسلامی وی شود.
روحانى شهيد ابراهیم مرادی نیز خطاب به فرزندش، صراحتاً رضایت خود را از او منوطبه پیروی از راه اهلبیت و اسلام اعلام مىکند: «فرزندم! هیچوقت از تو راضی نمیشوم اگر بخواهی راهی غیر از راه ائمه و علمای متعهد را انتخاب کنی یا عمداً کاری کنی که به اسلام ضربه بزنی یا اینکه بیطرف و بیخیال باشی؛ باید انشاءالله پاسدار اسلام باشی، حالا هرقدر که توانایی داری.» ایشان حتی بیتفاوتی به اسلام را نیز زیر سؤال برده و از فرزندش میخواهد که در حد توانش پاسدار اسلام باشد.
روحانى شهيد طباطبایی نیز انتظار خود را از فرزندانش چنین بیان مىکند: «مسلّماً شهید از خانوادهاش انتظار دارد که خودشان را آماده کنند برای همنشینی او؛ حرکتی که از اوّل زندگی با من شروع کردی. تشویقت میکنم این حرکت را به یاری خدا ادامه دهی تا زودتر به من بپیوندی. سمیه، دخترم! نامت را به نام اوّل شهید اسلام گرفتم که جز به پیامبر و اسلام به هیچ چیز فکر نکنی. سمانۀ من! نامت را به نام مادر امام نهم گرفتم تا فرزندانت همچون فرزندان امام هشتم شوند. صفیه جان! وقتی بزرگ شدی و وصيتنامۀ مرا خواندی، بدان که باید زن برگزیده شوی. اما ابراهیم، پسرم! فرزند من هستی؛ پس، باید مسئولیت عملی مرا، یعنی روحانیبودن را بپذیری تا بتوانی بالاتر از قلۀ راه الهی پیش بروی و من افتخار همنشینیات را بیابم. پسرم! نامت نام عموی شهیدت «ابراهیم» است که در وصيتنامهاش نوشت: «من چون ابراهیم خلیل قدم برمیدارم.» تو دو مسئولیت داری؛ علم و شهادت و دیگر اینکه چون ابراهیم مبارز بیامان، پیروزمند در همۀ آزمایشات پروردگار باشی و بدان که از داستان ابراهیم، من و عمویت و همۀ شهیدان، خیلی درسها گرفتیم.» شهید ضمن بیان فلسفۀ نامگذاری هریک از فرزندانش، میراث معنوی خویش را برای آنها شرح میدهد و درواقع در وصیت خویش، شاخصههای تربیتی را بهصورت کلیدی و موجز به آنها عرضه مىکند.
همچنین در بُعد اجتماعی، اوّلین مسئلهای که هر مرد برای فرزندانش بدان توجه دارد، حوزۀ همسالان و دوستان آنهاست؛ روحانى شهيد موسوی در وصیت به فرزندش بهخوبی به این نکته توجه داده و مؤلفۀ مهم در دوستیابی را به وی یادآور شده است: «خطاب به فرزند! بکوش دوستان خیلی پاکتر و خالصتر و جدّیتر و باتقوای بیشتر از خودت را پیدا کنی که اهل عبادت و مجاهدت در راه خدا هستند و اهل بذلهگویی و بیهودهکاری نباشند و عمرشان را تلف نکنند؛ آنها را در حوزه مرحلهبهمرحله بشناس و با آنها همحجره و هممباحثه شو و از دوستان بیتقوا و بیپروا پرهیز کن.»
یکی از دیگر شاخصهای مهم در وصایا و دلنوشتههای شهدای روحانی، قدردانی و سپاسگزاری از خانواده است؛ شهدای روحانی در هر فرصتی، از شیوۀ تربیت، مسئولیتپذیری، تربیت صالح، اجازۀ حضور در جبهه و … ، از خانوادههایشان قدردانی میکنند؛ روحانى شهيد محمدجواد ساده ضمن قدردانی از تکتک افراد خانواده، مادر خویش را خطاب قرار داده و میگوید: «البته این قلم شکستۀ من قدرت قدردانی از زحمات تکتک شما خواهر و برادر و مادر عزیزم را ندارد؛ از خداوند متعال اجر و پاداش جزیل برای همگی شما خواستارم. من حقیر جز دعا چیز دیگری ندارم که به شما مادرم هدیه کنم.»
1-2. ارزشهای دینی
شالودۀ حیات شهدای روحانی را مسیر علمآموزی و تبلیغ آن برای مردم تشکیل میداد؛ باوجوداین، ایشان براساس توصیههای قرآن مبنیبر لزوم عمل به علم، حلقۀ اتصال بین علم و تبلیغ خود را، در عاملبودن به معارف و ارزشهای اسلامی دنبال میکردند.
در احوال روحانى شهيد هدایتالله ملکی بنادکوکی آمده است که ایشان با آگاهیای که از بطلان رژیم پهلوی پیدا کرده بود، قبل از انقلاب همیشه در مراسم سخنرانی و جلسات همگانی، حرفش را با قاطعیت و محکم و بدون ترس و واهمه میزد و آنچه را که رضای خدا بود و وظیفه میدانست، میگفت و نفوذ کلامش بر هر شنوندهای تأثیر میگذاشت. باوجوداین، مهمترین خصیصۀ ایشان، عاملبودن است. ایشان قبل از اینکه مطالبی به اطرافیان بگوید و توصیهای به آنها بکند، با عمل آن را نشان میداد و درواقع، خصوصیات اخلاقی خوب را با عمل خود به دیگران میآموخت.
در وصيتنامۀ روحانى شهيد محمود تقیپور نیز دغدغۀ عمل و حرکت بهخوبی مشهود است: «میتوانستم به اوضاع اطرافم بیتوجه باشم و برای بیتفاوتیام صد دلیل بتراشم. دشمن اسلام یک عده شرور را بسیج کرد و اوضاع سوریه را ناامن کرد. حدود هفت میلیون آواره، تخریب فراوان ابنیه و آثار اسلامی و باستانی، ازبینبردن زیرساختها و خانههای مردم و کشتن و زخمیکردن صدها هزار نفر؛ حالا نقش من در جایگاه یک مسلمان چیست؟ یک عده برای دفاع از حرم اهلبیت و نجات جان مسلمانان قیام کردند و رفتند و من هم نشستم و دعا کردم، ولی این کافی نبود. در محیطی ایمن نشستن و دعاکردن کافی نیست؛ وارد عرصۀ نبرد شدم تا اسباب راهنمایی، هدایت و تشویق مدافعان حرم باشم؛ تا مرهمی باشم بر زخمهایشان و قوّت قلبی بر هجومشان بر صف دشمن.»
بخشهای فراوانی در وصيتنامههای شهدای روحانی دیده میشود که با ساختارهای متفاوت محتوایی و ادبی، آیندگان را به عاملبودن به ارزشها دعوت مىکند؛ استفاده از جملات تحذیری، هشداردادن، مصداقسازی، استعاریسازی، مخاطب قراردادن قشرهای مختلف و … ، تنها بخشی از سیاقهای وصایای شهدا دربارۀ موضوع مورد بحث است.
روحانى شهيد سید ابراهیم مرتضوی در جملهای که ساختار آن برگرفته از ادبیات متون دینی است، مخاطب را به عاملبودن تهییج مىکند: «حال که گویی قرار است وصیت بنگارم؛ لیکن کیست که عامل باشد، جز عدۀ قلیلی؟»
روحانى شهيد اصغری با استفاده از استعاریسازی و تشبیه، افرادی که دم از ارزشها میزنند اما به آن عامل نیستند را با منافقان همسان میداند و به خطر آنها هشدار میدهد: «ای ملت ایران و ای مؤمنین! مواظب باشید که منافقین از پشت خنجر نزنند و امروز که وضع ناجوری دارند و هر حیلهای کردند دیدند اثر نکرد، شما امروز مواظب آنهایی که خود میگویند ولی عمل نمیکنند باشید؛ آنها موقع خطر نمیتوانند طاقت بیاورند. برای باقیماندن اسلام افراد شایسته و لایق نیاز میباشد.» از نظر ایشان، تنها عاملان به ارزشها هستند که لیاقت خدمت به اسلام را دارند. برایناساس، شهدای روحانی حتی زمانیکه مجبور به تقیه میشدند، باز هم عمل به تکلیف را از یاد نمیبردند.
در شرححال روحانى شهيد حسین شاهسون آمده است که زمانیکه ایشان در آوردگاه کردستان، در چنگ «کومله دموکرات» گرفتار شده بود، بر دوراهی انتخاب «مرگ» یا «سخنرانی برضد جمهوری اسلامی» قرار گرفت. شهید ابتدا با کیاستی که داشت به منافقین قول همکاری داد، اما در لحظۀ عمل و آنگاه که زمینه را مساعد دید، با شجاعت به افشاگری علیه ضدانقلاب و دفاع از آرمانش پرداخت و در این راه به شهادت رسید.
1-3. اهلبیت
دلدادگی به اهلبیت از کودکی در نهاد و ذات شهدا جای گرفته و بیشتر آنها از همان زمان بهتدریج با معارف اهلبیت آشنا شدهاند که این موضوع میتواند برای پرورش نسلهای آیندۀ انقلاب الگوی تربیتی باشد. در شرححال روحانى شهيد غلامعباس علیزاده آمده است که از کودکی در هیئتهای مذهبی شرکت میکرد و با شنیدن اوّلین بیت شعر مداح اشک میریخت و گاهی از هوش میرفت؛ تاجاییکه اطرافیان میگفتند چرا او را با این وضعیت به مجلس میآورید؟ و پدر در جواب ایشان میگفت: «او عاشق امام حسین است و اگر او را با خود نیاورم بیشتر ناراحت میشود.»
در متون وصایای شهدای روحانی، شوق به اهلبیت عشقی خالصانه است؛ روحانى شهيد قربانعلی عروجی در وصيتنامۀ خود دربارۀ جنازۀ خود پس از شهادت مینویسد: «اگر جنازهام به دست شما نرسید هرگز ناراحت نباشید؛ تازه به فاطمه زهرا اقتدا کردهام که ایشان نیز مفقود بوده و هست و اگر جنازهای به دست شما رسید از شما تقاضامندم که از دیدن جنازه خودداری کنید، زیرا انسان چیزی را که به کسی هدیه کرد دیگر نگاهکردن ندارد؛ باید از او چشم بپوشد.»
روحانى شهيد مدافع حرم، سید ابراهیم صدرزاده خطاب به حضرت زینب وصیت مىکند: «بیبی زینب! آن زمانیکه شما در شام غریب بودید، گذشت؛ دیگر به احدی اجازه نمیدهیم به شما و به سلالۀ حسین بیاحترامی کند. دیگر دوران مظلومیت شیعه تمام شده. بیبیجان! «إِنِّی سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَکُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَکُمْ.» بیبی عزیزم! مرا قاسم خطاب کن! مرا قاسم خطاب کن! روی خون ناقابل من هم حساب کن.»
روحانى شهيد سهراب غفاری خطاب به خداوند دربارۀ نحوۀ شهادت خود آورده است: «بارخدایا! مرا از خودت جدا نمیران و مرا با ایمانى کامل به ملاقات حسین بفرست و کارى کن که بدنم هزاران قطعه شود تا زمانىکه با مولایم ملاقات مىکنم شرمنده نباشم، زیرا بدن او در راه تو زیر سُم مرکبهاى دشمن قطعهقطعه شد.»
در شرححال روحانى شهيد سید امیر شاهحسینی آمده است که ایشان همیشه دوست داشت مانند جدّش امام حسین سر در بدن نداشته باشد و مانند حضرت علیاکبر بدنش تکهتکه شود. زمانیکه برای شناسایی پیکر او به معراج شهدای منطقه رفتند، دیدند بدنش سر ندارد و پیکرش بیدست و پاست. اوج عشق این شهید به اهلبیت، او را در شیوۀ شهادت نیز به آرزویش رساند.
ارتباط شهدای روحانی با اهلبیت از خاطراتی که بستگان و دوستان شهید، بعد از شهادت از ایشان نقل کردهاند، بهخوبی قابلدرک است. یکی از همرزمان روحانى شهيد قربانعلی اسدی در خاطرهای از شب شهادت ایشان نقل مىکند که از خواب برخاست و مشغول نوشتن وصيتنامه شد. وقتی علت این کار را از او پرسیدم جواب داد که خواب امام زمان. را دیده و یقین دارد که شهید میشود. در وصيتنامۀ عارفانۀ این شهید آمده است: «خدایا! گناهکار و روسیاهم، ولی امید به عفو تو دارم و میدانم که عفو تو بزرگتر از همه چیز است. خدایا! یعنی میشود مرا مصداق نامم سازی و قربان علی و اولاد ایشان، حسین و حسین دوران خمینی سازی؟» این شهید که عمری با نام قربانعلی خطاب شده، در وصیتش از خدا خواسته که او را قربانی آلعلی قرار دهد. این مطلب در سیرۀ عملی شهید، نشان از اوج عشق وی به خاندان اهلبیت دارد.
قاطبۀ شهدای روحانی چشمانداز حرکت انقلاب اسلامی را همسو با تحقق آرمان اهلبیت بهسوی ظهور امام زمان. دیدهاند و ازاینرو روح انتظار و مهدویت در سبک زندگی ایشان نمود ویژهای دارد؛ روحانى شهيد سلیمی در وصيتنامۀ خود مینویسد: «من آرزو داشتم در دنیا و در این زندگی فانی و فناشدنی، حداقل برای یکبار هم که شده امام زمان، حجت بن الحسن العسکری. را ملاقات کنم، ولی نشد و امیدوارم هنگامیکه آخرین قطرۀ خونم در این دشت کربلا میریزد، امام زمان. را ملاقات کنم.»
1-4. شهادتطلبی
شهادت در تعالیم اسلام و اهلبیت، گزینش مرگ سرخ متکی بر شناخت و آگاهی برمبنای آزادی و اختیار در مبارزه علیه موانع تکامل و انحرافات فکری است که مجاهد با منطق، شعور و بیداری آن را انتخاب مىکند و حیات و پایداری یک ملت را در گسترۀ تاریخ تضمین مىکند.
روحانى شهيد محمدتقی عاشوری رنگ الهی به مرگ میبخشد و آن را به تأسی از اباعبدالله چنین بیان مىکند: «چه خوب است که خودمان مرگ باعزت (مرگ سرخ) را انتخاب کرده و در این راه به امام حسین اقتدا کنیم.» شرح اشتیاق وصفناپذیر شهدا برای بهآغوشکشیدن مرگ در راه حق، موضوعی است که جز برای شیفتگان راه حق قابلدرک نیست و این انتخاب سبب هجرت بهسوی آزادی و وصال یار است؛ روحانى شهيد سید محمدصالح شریفی تابلوی بینظیری از این حالت اشتیاق ترسیم کرده و این اثر ارزنده را برای نسل آینده به یادگار گذاشته است که در این مجال به تماشای آن مینشینیم: «معبودم این بدن خاکی مرا آفریده است که روزی مزۀ تلخ مرگ را مزه کند. من در انتظار آن لحظه عمر را پشت سر میگذارم و منتظر آن لحظهام، اما نه؛ من خودم بهطرف مرگ خواهم رفت و مرگ را در آغوش خواهم کشید، مانند کودکی گرسنه که پستان مادر را با شوق به دهان میگیرد. میدانم این هجرت بهسوی مرگ، آزادی و نهایت هجرت و رسیدن به لقاء یار و بهترین انتخاب است.»
روحانى شهيد محمد شاهینی در مکتب عاشورا از حضرت علیاکبر درس میآموزد و با پیروی از آن حضرت مینویسد: «من هم به نوبۀ خود از آقا و سرورم حضرت علیاکبر درس شهادت یاد گرفتم و آموختم که زندگی مادّی نکبتبار است و نباید منتظر باشم که مرگ ما را فرا گیرد، بلکه باید رفت و آن را در آغوش گرفت.»
در وصيتنامۀ روحانى شهيد مصطفی حجتی میخوانیم: «جان انسان روزی بهسر میرسد؛ پس، چه بهتر که خود انسان بهسوی مرگ برود تا اینکه مرگ بهسوی او بیاید؛ و من هم چنین کردم، باشد که مرگم در راه حق و برقراری اسلام و قرآن باشد و آنگونهکه رضای خداوند است جان داده باشم؛ پس، نباید در نبود من ناراحت باشید، بلکه باید افتخار کنید که فرزندی بزرگ کردید که خدا خریدار جان او بوده و چه خریداری بهتر از خدا!»
روحانى شهيد سید مجتبی شجاعالدین خود را پیشمرگ و فدایی امام میداند: «از چیزهایی که در قلب من جا دارد، این امام عزیز است که همیشه با خدای خود میگفتم که اگر میخواهی امام عزیز را به نزد خود ببری، ای خدا اوّل مرا بمیران! چراکه نمیتوانم غم ازدستدادن او را تحمل کنم؛ لذا، از شما عزیزان که این وصيتنامه را میخوانید میخواهم که امام عزیزمان را تنها نگذارید و قدر این نایب امام زمان. را بدانید.»
1-5. نماز
نماز یکی از بارزترین شاخصههای سلوکی شهدای روحانی است که ابعاد مختلف آن، در وصایا و دستنوشتهها و خاطرات آنها در قالب بیش از صدها عبارت متجلی شده و شاخصهها و ابعاد مختلفی برای آن بیان شده که مهمترین آنها بدین شرح است: یادگیری و پایبندی به نماز از دوران کودکی، اهتمام ویژه به نماز اوّل وقت و جماعت، استمرار و مداومت بر نمازشب، شرکت در نمازجمعه، مداومت بر نمازهای مستحبی و نوافل، توصیۀ اطرافیان به نماز، خلوص قلب در نماز، عشق به نماز، پیامدهای توجه به نماز، عواقب سبکشمردن نماز و … .
شهدای روحانی علاوهبر نماز فردی، باتوجهبه اثرگذار اجتماعات اسلامی، به نماز جماعت و خصوصاً نمازجمعه توجه ویژهای داشتند؛ در وصيتنامۀ روحانى شهيد پوراحمدی آمده است: «خواهش کوچکی که دارم این است که نمازجمعه را از یاد نبرید و هر هفته با صفی منسجمتر از هفتۀ قبل در نمازجمعه شرکت کنید، چون نمازجمعه است که در هر جمعه آدم را با معنویت شارژ کرده و یک هفته او را از خطا و گناه دور نگه میدارد.»
روحانى شهيد سید محمدجواد میرباقری حسینی عامل دورکنندۀ فساد و تباهی را در جامعه نماز میداند و مینویسد: «آتشهایی را که در پشت سرتان بهوسیلۀ گناهان افروختهاید، با نماز، پایه و اساس دین و بالاترین ذکر خدا، خاموش کنید که «الصلوه عمود الدین و اقم الصلوه و الصلوه تنهی عن الفحشاء و المنکر.» ضمن اینکه نماز میخوانید، نماز را به پا دارید که نماز دورکنندۀ فسادها و تباهیها در جامعه میباشد.»
با مرور خاطرات و وصایای شهدای روحانی، میبینیم که شیوههای جذب و ایجاد علاقهمندی آنها به نماز جماعت، صحنههای زیبایی را خلق کرده است؛ روحانى شهيد مهدی شاهآبادی برای اینکه در بین اعضای خانواده نیز نماز جماعت برگزار شود، راهکار پسندیدهای داشت؛ ایشان در مواقعی که در منزل بود، به برگزاری نماز جماعت در منزل سخت پایبند بود و طوری هم عمل میکرد که اقتدای اعضای خانواده به ایشان تحمیلی نباشد؛ مثلاً جانمازها را پهن میکرد و اذان و اقامه میگفت و در رکعت اوّل نماز یکی از سورههای بزرگ قرآن را میخواند تا همه وضو بگیرند و برای نماز حاضر شوند و هیچگاه رسماً افراد را دعوت نمیکرد که پشت سرش نماز بخوانند.
افزونبر نمازهای واجب، شهدای روحانی تأکید ویژهای بر خواندن نمازشب داشتند؛ روحانى شهيد سید محمدرضا راسخی در بیانی ارزشمند، نمازشب را عامل جلوگیری از ارتکاب گناه دانسته است: «”إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْکَرِ” (عنکبوت: 45) و علاوهبراین، حتیالمقدور سعی کنید نمازهای واجب، نافلهها و نمازهای مستحبی، همچون نمازشب که عامل جلوگیری از گناه در روز میباشد را بخوانید.»
روحانى شهيد محسن امینی به استناد حدیثی از امام صادق ضرورت اقامۀ نماز اوّل وقت و اهمیت نمازشب را بیان مىکند: «امت شهیدپرور! نماز را سبک نشمارید که امام صادق میفرمایند: «شفاعت ما به کسی که نماز را سبک بشمارد نمیرسد.»[1] به هنگام اذان دست از همۀ کارهایتان برداشته و بهسوی نماز جماعت بشتابید و در دعا و نمازهای جمعه با شرکتکردن خود لرزه بر اندام پوسیدۀ دشمنان اسلام بیندازید. در دل شب از بستر خواب برخیزید و با نفس خود مبارزه کنید که زمینهساز زندهشدن روح و روان و رسیدن به ایمان واقعی است.» روحانى شهيد امینی خواندن نمازشب را زمینهساز حیات روح انسان و راه وصول به ایمان حقیقی و سلاحی دانسته که دشمن از آن میهراسد و موجب سستشدن بنیاد پوشالی دشمنان میشود.
علاوهبر تأکید به نمازشب، خواندن مخفیانۀ نمازشب و به دور از چشم همرزمان و دوستان، از دیگر ویژگیهای برجستۀ شهدای روحانی است که در خاطرات اطرافیان آنها بیان شده است. از بستگان روحانى شهيد سید اکبر احمدی نقل شده است که ایشان همیشه نمازشب را مخفیانه میخواند؛ بهطوریکه هیچکس متوجه نمیشد.
1-6. بیتفاوتی اجتماعی
بیتفاوتی نوعی بیقیدی افراد به قوانین، هنجارها، رویدادهای اجتماعی، سیاسی و اعتقادی در جامعه است. در اندیشۀ اسلامی، مفسران قرآن کریم (ذیل آیات امربهمعروف و نهیازمنکر و آیات 104 و 110 سورۀ آلعمران)، محدثان و فقیهان (با ارائه و تبیین حدود 800 روایت از کتاب وسائل الشیعه)، به موضوع بسیار مهم بیتفاوتی اجتماعی با تعابیر گوناگون توجه کردهاند.
روحانى شهيد عباس افشار با اشاره به نحوۀ شهادت حضرت اباعبدالله و حضرت علی دربارۀ بیتفاوتی به شرایط جنگ و خالینماندن جبهههای نبرد هشدار داده است: «مبادا در رختخواب بمیرید که حسین در جنگ با دشمن و علی در محراب عبادت به شهادت رسیدند و مبادا بیتفاوت بنشینید که علیاکبر در راه حسین و با هدف کشته شد.»
روحانى شهيد سید مهدی اسلامیخواه عاقبت شوم جوامعی را که مردم آن به مسائل اطراف و حقایق جامعه بیتفاوت باشند چنین بیان مىکند: «جامعهای که مردم آن بیتفاوت باشند و از حیثیت، شرف و انسانیت خویش دفاع نکنند، تجاوزگران بر آنها مسلط شده، نکبت و بیچارگی را برای آنان به ارمغان خواهند آورد؛ چنین جامعهای نمیتواند شرافتمندانه و سربلند زندگی کند و لباس ذلت، زیبندهترین جامۀ آنان است.» با دقت در کلام این شهید بزرگوار میتوان نتیجه گرفت که جامعۀ بیتفاوت، جامعهای مستعمره خواهد ماند که هیچگاه نمیتواند در سرنوشت خود نقشی ایفا کند.
روحانى شهيد غلامحسین زارعی تمام افراد جامعه در صنوف و مشاغل مختلف را مخاطب خود ساخته و وظیفۀ زمینهسازی ظهور حضرت ولیعصر. را در گرو مسئولیت اجتماعی و وظیفۀ همگانی دانسته است: «ای مردم! بیتفاوت نباشید و تا میتوانید بکوشید؛ کارگر در کارخانه، کشاورز در کشتزار، سرباز در جبهه، معلم در مدرسه، بسیج و سپاه در جبهه و در پادگان، روحانی در اجتماع و همۀ مردم در صحنه؛ هرکدام تا میتوانید فعالیت کنید تا این انقلاب را به پیروزی کامل برسانید که مقدمه برای انقلاب جهانی حضرت بقیةالله. میباشد و در این راه از هیچکس نهراسید.»
برخی افراد جامعه دارای بصیرت و آگاهیاند، اما برخی مسئولان و خواص با بیبصیرتی، دربارۀ مسائل و مشکلات مردم بیتفاوتند؛ روحانى شهيد اسماعیل جلالی در وصيتنامۀ خود چنین افرادی را گناهکار میخواند: «والله گناهکار است مسئولی که در اثر بیلیاقتی و بیتفاوتی، باعث زحمت مردم بشود.»
1-7. حقطلبی
شهدای روحانی باوجود نهایت توجه به حقوق مردم، براساس آموزههای دینی، معیار تشخیص حق را نظر اکثریت نمیدیدند، بلکه حق را براساس معیارهای الهی و اسلامی برآورد میکردند. در نظر ایشان نظرات و سلائق مردم تا جایی قابلاحترام و مهم است که با اصول اسلامی و آرمانهای انقلاب در تضاد نباشد؛ بهعبارتدیگر، ایشان اعتمادبهنفس خود را در سایۀ توکل به ارزشهای الهی طوری تقویت کرده بودند که اگر حرف و نظر مردم در نظرشان باطل بود، در تصمیمگیری و عملشان تأثیری نداشت.
از دیدگاه روحانى شهيد حسین دانشپایه، مخالفت عدهای نباید سبب مسکوتماندن کلام حق شود: «در مقابل ظلم و زورگویی و ناحق، تا آخرین نفس ایستادگی کنیم و حرف حق را گرچه به مذاق بعضی تلخ آید، بازگو کنیم.» روحانى شهيد اکبر اصغری نیز در وصيتنامۀ خود، دستور اسلام را بر حرف مردم دارای اولویت میداند و با یک مثال برای آیندگان تذکر میدهد: «بگذار عرف هرطور که میخواهد بسنجد، که عاقبت به اشتباه خویش پی خواهد برد. عرف محلهمان، برای من که یک طلبه بودم و چند همسنگرم را از دست داده بودم، خیلی زشت میدانستند که به این زودی ازدواج کنم، اما من دیدم خدا و قرآن به من میگویند باید ازدواج کنم، با اینکه مردم از من خیلی ناراحت شدند. اینها هیچ اشکالی ندارد؛ من به وظیفۀ دینی خود عمل کردم.»
1-8. رعايت بیتالمال
شهدای روحانی با تأسی به امیرالمؤمنین، علی تمام توجه خود را به کار میبستند تا کمترین اتلافی درمورد بیتالمال مرتکب نشوند. در خاطرات روحانى شهيد نجاری آمده است که ایشان هنگام تحصیل در حوزه، در پایگاه بسیج نیز خدمت میکرد. شبی از فرط خستگی وسط نگهبانی خوابش میبَرَد. دوستانش که از سختیهای روز او خبر داشتند، او را بیدار نمیکنند و بهجای او نگهبانی میدهند. صبح فردای آن روز هرچه به ایشان تعارف میکنند که صبحانه بخورد، ایشان با امتناع جواب میدهد: «این حقّ بچههایی است که شب نگهبانی دادهاند و من که خوابیدهام مستحق خوردن صبحانه نیستم.»
اهمیت بیتالمال بهاندازهای است که روحانى شهيد سهراب عطائیمقدّم در وصيتنامۀ خود مینویسد: «خداوندا، الها، ربّا! دلم میخواهد در راه تو قطعهقطعه شوم و گوشتهای بدنم پارهپاره گردند و استخوانهایم باقی بمانند تا روز قیامت با بدن بدون گوشت وارد محشر شوم تا اگر مسلمین از من سؤال کردند «چند سال نان بیتالمال را خوردی و چه خدمتی کردی؟»، توانسته باشم جواب مثبتی به آنها بدهم؛ اگرچه خجالتزدهام.»
دقت و حساسیت شهدای روحانی درمورد اموال متعلق به بیتالمال، از ناچیزترین اشیاء تا باارزشترین آنها، درسی ماندگار و آموزنده برای نسلهای آینده است؛ روحانى شهيد غلامحسین زمانی از لباسی که بعد از شهادت بر تنش باقی خواهد ماند نیز غفلت نکرده و مینویسد: «لباسی که بر تن دارم از بیتالمال است و به بیتالمال برگردانید و بقیۀ اموال را بهجنگزدگان دهید.» در شرححال روحانى شهيد فتوحیان آمده است که: از خیابان آغشته به خون خرمشهر که ساعاتی قبل، دشمن آن را با بمب و موشک در هم شکسته بود و اجساد خونین پدران و مادران، دختران و پسران جوان و خردسال در کنار کوچه و خیابان افتاده بود، عبور میکرد. ناگهان پایش به مانعی میخورد. وی به خیال یافتن جسدی، با عجله شروع به کنارزدن خاکها مىکند، اما در عین ناباوری صندوقی پر از جواهرات نفیس پیدا مىکند و چون امیدی به یافتن صاحب آن ندارد، صندوق را از آنِ بیتالمال دیده و بیدرنگ آن را به نزدیکترین ستاد میرساند.
1-9. حقالناس
دایرۀ توصیهها و وصایای شهدای روحانی دربارۀ حقالناس به اندازهای گسترده است که این موضوع را تبدیل به یکی از کلیدواژههای اصلی خاطرات و وصایای این بزرگواران کرده است. این موضوع همانند مؤلفۀ بیتالمال، از ریزترین ابعاد حقالناس تا بزرگترین مباحث را در بر میگیرد.
شهدای روحانی همزمان با آموزش مبانی اعتقادی، عاملبودن به آنها را نیز در وصایا برای نسلهای آینده به یادگار گذاشتهاند؛ روحانى شهيد خشنود انوشا در وصيتنامۀ خود علاوهبر آگاهکردن مردم از حساسیت موضوع، آن را درمورد خود نیز اجرایی مىکند: «سفارش میکنم که در این دنیا از همدیگر حلالیت بطلبید و دین خود را از بابت حقالناس ادا کنید و درضمن، برای من از همۀ محلیها و آشنایان و دوستان طلب رضایت کنید. اگر خداینکرده پشت سر کسی غیبتی کردم و یا خطا و اشتباهی ازطرف من بود، امیدوارم مرا ببخشید و این کار را حتماً و جدّی انجام دهید و حتی اگر شد به یک نفر پانصد تومان بدهید تا برود از تکتک مردم برایم رضایت بگیرد و یا اگر خداینکرده اشتباهی ازطرف این حقیر درمورد دیگران بود، اگر میشود آن را محاسبۀ پولی کرده و رضایت بگیرید. حتماً رضایت همۀ مردم و مخصوصاً محلیها را برایم بگیرید.»
در شرححال روحانى شهيد عباسی آمده که ایشان در آخرین نامهاش از همه حلالیت طلبیده بود. وی دربارۀ دورۀ کودکی خود حقالناسی را یادآوری مىکند: «کلاس دوم که بودم، یک روز با بچهها داشتیم توی کوچه توپبازی میکردیم که توپ را زدم به شیشۀ فلان همسایه و شیشه شکست. ما فرار کردیم و همسایه کمی سروصدا کرد، اما نمیدانست کار کیست. بروید و از او برایم حلالیت بطلبید.»
رعایت امانت دیگران یا ادای حقالناس نیز از محورهایی است که در سبک زندگی شهدای روحانی دیده میشود. در شرححال روحانى شهيد شهرابی آمده که ایشان تمام دغدغهاش این بود که کسی دینی بر گردن او نداشته باشد؛ او قبل از اعزام، کوچکترین امانتیهایی را که از دیگران نزدش بود، به آنها برگردانده بود.
روحانى شهيد عشقی نیز برای آنکه مادر را برای شهادت خود آماده کند، اصل امانتداری را از مقیاس حقالناس به حقالله توسعه میدهد: «مادرجان! اگر شما امانتی از کسی گرفته باشی آن را به صاحبش پس نمیدهی؟ من هم نزد شما امانت هستم؛ اگر شیرتان قابل باشد و اگر لیاقت داشته باشم، شهید میشوم و شما این امانت را به خدا برمیگردانید.»
روحانى شهيد فرهانی نیز شهادت خود را بازگرداندن امانت الهی معنا کرده است: «این جسم را به من امانت داده و من نیز این جسم را که به من امانت داده شده به او پس میدهم و دوست دارم که در کنار سنگر بمیرم.»
بهمنظور احیای حقالناس، روحانى شهيد اختیارزاده همگان را به احیای حقّ مظلومان فرا میخواند و معتقد است این تنها راهی است که میتواند ظالم را سر جای خود بنشاند: «تأدیب ظالمان مستلزم احیای حقوق مظلومان و محرومان است.»
روحانى شهيد ارجمندنیا نیز دامنۀ حقالناس را به دفاع از مظلوم توسعه داده و آن را مستلزم مبارزه با ظالم میداند: «شما دست هر مظلوم را بگیرید؛ از قدرتتان او را قادر کنید و با همۀ قدرت، بر فرق هر ظالم و ستمگر و هواپرست، از درون و برون بکوبید و هر مسجد ضراری را بر سر بانیانش خراب کنید که این است سیرۀ نبوی و شیوۀ علوی و در همۀ صحنههای ظاهر و غایب حاضر باشید تا شاید آنطورکه از من و شما خواستهاند بتوانیم زینت آلعصمت باشیم. نکتۀ دقیقتر اینکه خود نه ظالم باشید و نه مظلوم، بلکه شیعۀ مسلک.»
به همان اندازه که رعایت حقالناس موردتوجه شهدای روحانی بوده است، خود از حقوق خویش در مواجهه با مردم میگذشتند و حتی به دیگران هم توصیه میکردند که تا جای ممکن، از حقوق خود گذشت کنند؛ روحانى شهيد محمود رأفتی در وصيتنامۀ خود نوشته است: «حقوقالناس را به بزرگی خودتان ببخشید که حساب بس مشکل و سخت است. خداوندا! تو خود ولیّ و سرپرست همه باش و این انقلاب را با خدمتگزارانش حفظ بفرما و ای کمال مطلق! چیزی نمیخواهیم از تو به جز کمال؛ به همۀ ما عطا بفرما.» ایشان گذشت از حقالناس را برای رضای الهی سرلوحۀ رفتار خود قرار میداد و معتقد بود خداوند با این رفتار، چشمههای حکمت را به انسان نشان میدهد. در وصیت اوّلین شهید روحانی مدافع حرم این نکته بهخوبی بیان شده است: «علم الهی را با ایثار و گذشت و اعمال صالح میتوان کسب کرد؛ اینجاست که خداوند معلم انسان میشود.»
1-10. صداقت
صداقت و راستگویی از بزرگترین فضائل اخلاقی است که در سبک زندگی شهدای روحانی، یکی از مهمترین مؤلفهها را تشکیل میهد. ازطرفی، منطق و عقلانیت ثابت مىکند در شرایطی خاص، برخی حقایق لازم به کتمان است. شهدا سختترین شکنجهها را متحمل میشدند تا برخی اطلاعات را در اختیار طاغوتیان قرار ندهند. مقاومت یکی از شهدای روحانی در برابر قسم دروغ، نمونهای مکفی برای اثبات صداقت در زندگی ایشان است؛ در خاطرات روحانى شهيد صبوحی به نقل از پدر ایشان آمده است که در شرایط سخت مبارزات پیش از انقلاب اسلامی، شبی شهید به همراه دوستش، تمام عکسهای شاه را از مدرسه جمعآوری کرده و از بین بردند. مدیر مدرسه همان شب، عصبانی و سراسیمه به خانۀ آنها آمد و سراغ شهید را گرفت و به او گفت: به قرآن قسم یاد کن که تو از آنها خبر نداری! شهید جواب داد: «قرآن شوخی نیست که انسان بهخاطر هر چیزی به آن قسم بخورد!» و در پی اصرارها و تهدیدهای مدیر مدرسه ادامه داد: «شاه همین روزها خواهد رفت و انقلاب هم پیروز میشود و این وسط، شمایید که ضرر میکنید و روسیاه میشوید و من بهخاطر این سؤال پوچ، به قرآن قسم نمیخورم!»
روحانى شهيد حسن پارسا در وصيتنامۀ خود، دروغگفتن به شوخی را نیز نکوهش کرده و صداقت را مقدمۀ هدایت خوانده است: «هیچگاه دروغ نگویید، حتی به شوخی؛ همیشه صادق باشید، چراکه صداقت مقدمۀ هدایت و تضمینکنندۀ نجات و سعادت است. با خدا و خلقش همیشه با صداقت رفتار کنید و همیشه متواضع باشید.»
1-11. جذب حداکثری
شهدای روحانی با هشدار پیوسته به مراقبت از اعمال فردی و اجتماعی رزمندگان و طلّاب، آن را ملاک مهمی برای جذب افراد برای انقلاب اسلامی دانسته و با درک صحیح از وضعیت جامعه و وجود سلائق و عقاید متفاوت، رویکرد خود را جذب حداکثری در مسیر آرمانهای انقلاب و اسلام قرار دادند.
رفتار حسنه و خوشخلقی، به تأسی از حضرت پیامبر، یکی از ویژگیهای بارز شهدا، حتی در گیرودار نبرد با دشمن بود و این موضوع یعنی جذب قشر نوجوان و جوان با رفتار سنجیده و خوب که علاوهبر سیرۀ عملی، در وصایای شهدا نیز متجلی است؛ روحانى شهيد سید حسین بقایینژاد یکی از راهکارهای جذب نوجوانان و جوانان را خوشخلقی میداند: «نوجوانان و جوانان را گرم در آغوش بگیرید و حالت جذب به خود داشته باشید، نه دفع.» باعنایتبه همین موضوع، روحانى شهيد رضا سعدی رفتار درست و خوب را یکی از ملاکهای جذب مردم میداند: «چون امروز شما به نام حزبالله مسئول هستید، رفتار و کردار شما در جذب و دفع مردم اثر دارد.»
بروز کوچکترین عمل ناپسند از روحانیت و رزمندگان دفاعمقدس از دیدگاه شهدا، موجب ریزش و دفع نیروهای مردمی خواهد بود؛ این موضوع اعتقاد راسخ بسیاری از شهدای روحانی است که در نوشتههاشان به نسلهای بعدی نیز آن را تذکر دادهاند؛ یکی از این نکات اصولی را روحانى شهيد مهدی مرادی در وصيتنامۀ خود بیان کرده است: «امروز و در این زمان از جنگ و انقلاب، مسئلۀ جذب نیرو به سپاه و بسیج و پایگاه از ضروریات است و ما همه با قلبی مملو از ایمان، امید داریم به امر الهی برای جذب نیروهای صالح برای اسلام موفق باشیم. مبادا از ما عملی سر زند که موجب نارضایتی اسلام شود. باید بدانیم که با عمل بد ما عدهای اگرچه میخواستند به اسلام روی بیاورند، پراکنده میشوند و تنها بهواسطۀ همان عمل بد ما از اسلام روگردان میشوند.»
1-12. عزم و اراده
یکى از نعمتهاى بزرگ خداوند متعال که فضائل اخلاقی و تعلیموتربیت وابسته به آن است، اراده است؛ امام على میفرمایند: «خداوند سبحان فرستادگان خود را در تصمیماتشان نیرومند قرار داد.»[2] و امام زینالعابدین هرگاه آیۀ «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ کونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ» (توبه: 119) را تلاوت میکردند میفرمودند: «بارخدایا! مرا به بالاترین درجات این دعوت بالا ببر و با عطاکردن تصمیم و ارادهای استوار یاریام کن.»[3] امام صادق نیز در دعا میفرمودند: «دانستهام که برترین رهتوشۀ مسافرِ کوى تو، ارادۀ استوار و خلوص نیّت است.»[4]
یکی از محورهای سبک زندگی شهدای روحانی که در میان ایشان مشترک و ممتاز است، اراده و سختکوشی است؛ بهطوریکه هیچیک از بنبستهای زندگی نتوانست آنها را از ادامۀ مبارزه منصرف کند. دقت در سختیهای زندگی ایشان و سادهزیستی و محدودیتهای خوراک و پوشاک و … ، گواه روحیۀ خستگیناپذیر ایشان در زندگی است که حتی در وصایایشان هم این روحیۀ دردآشنایی و استقامت دیده میشود. در بخشی از وصيتنامۀ روحانى شهيد بازیار آموزنده میخوانیم: «اگر خانهات را و شهرت را ویران کردند، دوباره آن را بساز؛ اگر فرزندت را شهید کردند، دوباره تولید نسل کن؛ اگر مزرعهات را آتش زدند، دوباره به زراعت مشغول شو؛ اگر خدایناخواسته بیرهبر شدی، خودت رهبر شو! اما این پرچم سرخ حسینی را که امانت ۱۳۵۰ ساله است نگذار بر زمین بیفتد! فریاد بکش و از خدا بخواه تا تو را یاری کند تا انتقام مظلومان و مستضعفان جهان را از مستکبران بگیری.»
روحانى شهيد سید رسول کافی، تلاش و اراده را دو عامل اصلی رسیدن به اهداف میداند: «بکوش فرد مفیدی برای این جامعه باشی؛ اگر اراده کنی میتوانی؛ خواستن توانستن است.» از دید روحانى شهيد سید محمد انجوی امیری، قرارگرفتن دو عنصر صبر و اراده در کنار هم، سبب پیروزی در آزمایشهای الهی است: «سعی کنید صبر داشته باشید، چراکه شاید خداوند بخواهد شما را با این جریان آزمایش کند که امیدوارم بتوانید از این آزمایش الهی سربلند بیرون بیایید. از شما میخواهم که ارادهتان به اسلام و انقلاب محکمتر از همیشه باشد.»
1-13. فرهنگ مطالعه
مطالعه و کتابخوانی دغدغۀ بسیاری از شهدا بوده است و شهدای روحانی متأثر از این همت و سنّت، هم در زمان اشتغال به تحصیل و هم در گاه جهاد و رزم در میدانهای جنگ، به مطالعه اهتمام داشتند و کتابخانههای زیادی را در حد امکان دایر کردند. خاطرات بسیاری از آنها روایت کردهاند که اگر پولی به دست میآوردند، آن را در خرید کتاب و مطالعه هزینه میکردند؛ با کتابهای خاکخورده در منازل، کتابخانه درست میکردند و نوجوانان و جوانان را با کتاب و مطالعه آشنا میکردند؛ کتاب را بهترین هدیه میدانستند و بههرصورت ممکن در ترویج کتابخوانی تلاش میکردند.
برای ملتی که میخواهد راه شهیدان خود را پاس دارد و به آنان اقتدا کند، آگاهی از خصوصیات و تلاشهای شهدا بسیار مهم است. تعدادی از وصایا، خاطرات و روایتهایی را که از شهدا درزمینۀ کتابخوانی و انتخاب نوع کتاب آمده، در ادامه بیان میکنیم:
روحانى شهيد محمد کشوری علاقۀ زیادی به مطالعۀ کتابهای مختلف داشت و هرگاه به هرکدام از اقوام و فامیل میرسید، سؤال میکرد که آیا درس میخوانید و مطالعه دارید؟ اگر در جواب «نه» میشنید، ناراحت میشد و میگفت: «چرا وقتتان را به بطالت سپری میکنید؟ چرا از دانش، این گوهر گرانبها بهره نمیجویید که هم چراغ هدایت آخرت شما است و هم در دنیا میتوانید در راه بهتر زندگیکردن از آن استفاده کنید؟ شخص عاقل و آگاه جلو خود را همیشه شفاف و روشن میبیند، درحالیکه شخص جاهل و نادان به گمراهی میافتد.»
در خصوص ویژگیهای روحانى شهيد ابوالاحراری آمده که ایشان درزمینۀ تحریر و خلق آثار قلمی نیز استعداد شایان توجهی داشت. این استعداد توأم با ذوقی ادیبانه و همراه با تحلیل جزئیات حوادث بود. شهید در سفر به منطقۀ کردستان، اقدام به نگارش تحلیلی از اوضاع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی آن منطقه کرد و در آن، بهخوبی محرومیت و فقر فرهنگی قوم و نژاد کُرد و نقش گروههای ضدانقلاب را به تصویر کشید؛ این نوشتهها بهصورت کتابچهای در زمان حیات شهید تکثیر و توزیع شد. این موارد تنها نمونهای از نگرش فرهنگی شهدای روحانی در انتخاب سبک زندگی است.
برنامهریزی برای مطالعه، در سیرۀ تعداد زیادی از شهدای روحانی آمده است که از آن جمله است سیرۀ روحانى شهيد محمدمهدی مالامیری: «همۀ ساعات روز او برنامهریزیشده بود و بسیاری از روزهای سال، از ساعت شش صبح تا ده شب در کتابخانه بود، اما ازآنطرف هم برنامهاش انعطافپذیری زیادی داشت؛ بهنحویکه از شهرستان که برای صلۀرحم میآمدند وقت میگذاشت و برای جبران آن، از خواب خود کم میگذاشت.»
انتخاب نوع کتاب نیز یکی از دغدغههای شهدای روحانی است؛ روحانى شهيد سید حسین فاطمی در وصيتنامۀ خود به معرفی کتابهای مفید و اثرگذار پرداخته است: «و حتماً کتابهایی را که دربارۀ علما و روحانیون و جانبازان و شهدای اسلام هستند و یا مقالههایی دراینمورد را حتماً بخوانید و دربارۀ حضرت فاطمه زهرا و حضرت زینب زیاد مطالعه کنید. مجلات پیام انقلاب، امید انقلاب، پاسدار اسلام و … را هر هفته بگیرید و بخوانید که اینها خیلی مهم هستند.» روحانى شهيد قربانعلی بهرامی نیز کتابهای شهید مطهری را توصیه مىکند: «من بهترین کتابها را کتابهای استاد مطهری میدانم و در حیاتم بهدوستان توصیه میکردم که کتاب این استاد ارزنده را بخوانند.»
روحانى شهيد احمدرضا رجائی پرورش روح را منوطبه مطالعه میداند: «روح خویش را با مطالعۀ کتب اسلامی و عمل به آنها پرورش دهید.» روحانى شهيد ابراهیم نصراللهی دو جملۀ حیرتآور درخصوص کتاب دارد که پایانبخش مطالب این قسمت است: «کتابخانه شعور فرهنگی هر دولت و ملتی است … زیاد مطالعه کنید؛ کتاب انسان را از لجنزار جهنم نجات میدهد.»
1-14. ورزش و سلامت
شهدای روحانی تلاش داشتند تا ضمن تحرک و کار و دقت در تغذیۀ سالم و حلال، به ورزش هم بپردازند و مردم را به سلامتی و نشاط جسم در کنار تعالی روح توجه دهند.
روحانى شهيد ناصر باباجانیان بر این باور بود که عقل سالم در بدن سالم است و به همین دلیل بیشتر اوقات فراغتش را در میادین ورزشی میگذراند تا از این مسیر هم، جوانان را با مسائل مذهبی آشنا کند: «جوانان ما باید مانند پوریای ولی باشند و به علی اقتدا کنند.»
در شرححال روحانى شهيد علومی آمده که ایشان به ورزش کاراته علاقه داشته و در کنار دروس حوزه به بدنسازی نیز روی آورده و قوای جسمی خود را تقویت میکرده است.
[1]. محمدبنیعقوب کلینی، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1407ق، ج3، ص 270.
[2]. محمد بن حسین شریف الرضی، نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، هجرت، 1414ق، ص 292.
[3]. علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز، بنیهاشمی، 1381ق، ج 2، ص 306.
[4]. علی بن موسی ابنطاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، قم، دار الذخائر، 1411ق، ص 182.



