چگونه می توانیم فرد خوش اخلاقی شویم؟
پاسخ
مقصود از خوش اخلاقى، برخوردارى از ويژگي ها و صفات ارزشمندى است كه در كردار و گفتار انسان تجلّى پيدا مى كند.
خوش زبانى، احترام به اشخاص، فروتنى، سعه صدر، سلام كردن، دلجويى و مهربانى از مصاديق خوش اخلاقى به شمار مى روند.
نيك خويى با مردم بويژه با همسر و فرزندان، تأثير عميقى در شخصيّت انسان مى گذارد و جامعه و محيط خانواده را آكنده از صفا و صميميّت مى كند.
برخوردارى از زندگى محبّت آميز و دوستانه و به دور از نگراني هاى روحى در سايه خوش رفتارى كه از نعمتهاى الهى و فضايل اخلاقى است، ميسّر مى شود.
در ادامه مطالبى را درباره موجبات خوش اخلاقى بيان مى كنيم:
راه و رسم خوش اخلاقى
بعضى از صفات اخلاقى، ريشه در وراثت و تربيت خانوادگى دارند. از نشانه هاى كرامت نفس و بزرگ منشى، خوش اخلاقى است.
حضرت على عليه السلام فرمود:
«حُسْنُ الْأَخْلاقِ بُرْهانِ كَرَمِ الْأَعْراقِ[1] نيكخويى نشانه اصيل بودن ريشه است».
با اين وصف، كسانى كه بداخلاق هستند و يا از صفات ارزشمند اخلاقى كم بهره اند، مى توانند در پرتو سعى و كوشش و با ايجاد و پرورش فضايل اخلاقى به اصلاح رفتار و كردار خود پرداخته، موجبات خوش اخلاقى را فراهم كنند.
از اين رو، به بيان دو عامل مهم كه در زمينه رشد و پرورش خوش اخلاقى مؤثر است، مى پردازيم:
-
ايمان
گرچه خوش رفتارى از صفات پسنديده انسانى است، ولى از آنجا كه «دين» و «مذهب» در بارورى بيشتر صفات اخلاقى، كمك شايانى مى كنند و سفارش ها و توصيه هاى زيادى در جهت نيك خويى به متديّنان دارند.
از اين رو، هر كس كه از ايمان بيشتر برخوردارباشد، از رفتار نيكو و كرامت هاى اخلاقىِ بيشترى بهره مند است.[2]
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«الْخُلْقُ الْحَسَنُ نِصْفُ الدّينِ»[3] اخلاق نيك، نصف دين است.
در زندگى خانوادگى خوش اخلاقى همسران با يكديگر تا حدّ زيادى از ايمان و باور قلبى آنان سرچشمه مى گيرد.
انسانى كه به خاطر توصيه هاى دينى باور دارد كه بداخلاقى با همسر و فرزندان موجب عذاب الهى و از آن جمله فشار قبر است.
بطور قطع در برخورد و روش اخلاقى خود دقّت خواهد كرد تا خشنودى خدا را به دست آورد و برخلاف رضاى حق قدمى برندارد و جز نيك خويى و گشاده رويى از او مشاهده نشود.
در روايتى آمده است كه به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خبر دادند كه فلان شخص زن خوبى است، روزها روزه دارد و شبها عبادت مى كند، ولى بداخلاق است و با زبانش همسايگان را آزار مى دهد.
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«لا خَيْرَ فيها، هِىَ مِنْ اهْلِ النَّارِ[4] هيچ خير و خوبى در او نيست، وى اهل دوزخ است».
براى روشن شدن تأثير بداخلاقى در گرفتار شدن انسان به عذاب الهى، تأمّل در ماجراى دفن «سعد بن معاذ» سودمند است.
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در مراسم تدفين سعد بن معاذ كه مجاهد و يار با وفاى آن حضرت بود، از او تجليل كرد و احترام زيادى برايش قائل شد.
مادر سعد وقتى رفتار پيامبر صلى الله عليه و آله را مشاهده كرد، گفت: پسرم! بهشت بر تو گوارا باد.
رسول خدا (ص) فرمود:
واى مادر سعد! اين گونه قضاوت مكن، زيرا سعد اكنون گرفتار فشار قبر است. ياران پيامبر (ص) باتعجّب پرسيدند: با اين همه احترام و تجليل شما، چرا او دچار فشار قبر است؟
حضرت فرمود: «انَّهُ كانَ فى خُلْقِهِ مَعَ اهْلِهِ سُوءً[5] او در رفتار با خانوادهاش مختصر تندى داشته است».
-
تمرين
تمرين يكى از عوامل رشد و پرورش صفات اخلاقى است. براى انجام رفتار و كردار پسنديده، بايد تمرين كرد تا به آن عادت نمود.
حضرت امير عليه السلام فرمود:
«عَوِّدْ نَفْسَكَ فِعْلَ الْمَكارِمِ[6] نفست را به انجام اعمال پسنديده عادت ده».
تمرين و تكرار نسبت به يك خصلت زيبا يا زشت، آن را به صورت عادت يا طبيعت دوّم انسان در مى آورد.
حضرت على عليه السلام فرمود:
«الْعادَةُ طَبْعٌ ثانٍ[7] عادت، طبيعت دوم است».
وقتى چيزى به صورت عادت درآمد، بتدريج اعضا و جوارح انسان را كنترل كرده، بر وجود او مسلّط مى شود؛
به فرموده امير مؤمنان (عليه السلام):
«لِلْعادَةِ عَلى كُلِّ انْسانٍ سُلْطانٌ[8] عادت بر هر انسانى حكومت مى كند».
جمع بندی
افراد بداخلاق یا کسانی که از صفات ارزشمند اخلاقی کمی بهره مند هستند باید به پرورش فضایل اخلاقی بپردازند.
دو عامل مهم در رشد و پرورش اخلاق موثر است:
1)ایمان:
انسانی که بهخاطر توصیه های دینی باور دارد که بداخلاقی نزد خداوند ناپسند بوده و عذاب الهی را منجر میشود سعی در طلب رضای خدا داشته و همیشه گشاده رو است.
2)تمرین:
فرد با تمرین و تکرار یک خصلت زیبا یا زشت، آن را به صورت عادت یا طبیعت انسان درآورده و بتدریج اعضا و جوارح را کنترل و بر او مسلط می کند و به این ترتیب آن خصلت در او نهادینه میشود.
منابع
[1] عبدالواحد تمیمی آمدی، شرح غررالحكم و دررالکلم، شرح: محمد خوانساری، تهران، دانشگاه تهران، 1384، ج 3، ص 392.
[2] ايمان يكى از عوامل رشد خوش اخلاقى است، ولى ممكن است كسى ايمان داشته باشد، ليكن به خاطر فقدان عوامل ديگر، خوش اخلاق
نباشد، چنان كه عكس آن هم امكان دارد
[3] محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء و التراث، 1403 ق، ج 71، ص 385.
[4] همان، ج 71، ص 394.
[5] همان، ج 73، ص 298- 299.
[6] تمیمی آمدی، شرح غررالحكم و دررالکلم، همان، ج 4، ص 329.
[7] . همان، ج 1، ص 185.
[8] همان، ج 5، ص 28.
پیوندها
پرسش و پاسخ
سوال ۱: مقصود از خوش اخلاقی چیست؟
– پاسخ: برخورداری از ویژگیها و صفات ارزشمندی که در کردار و گفتار انسان تجلی مییابد، به عنوان خوش اخلاقی شناخته میشود.
سوال ۲: چه صفاتی به عنوان مصادیق خوش اخلاقی ذکر شده است؟
– پاسخ: خوشزبانی، احترام به اشخاص، فروتنی، سعه صدر، سلام کردن، دلجویی و مهربانی به عنوان مصادیق خوش اخلاقی شمرده شدهاند.
سوال ۳: چگونه دین و مذهب به رشد صفات اخلاقی کمک میکنند؟
– پاسخ: دین و مذهب با توصیهها و سفارشهای خود به متدینان در باروری صفات اخلاقی کمک شایانی میکنند و هر کس که ایمان بیشتری داشته باشد، از رفتار نیکو و کرامتهای اخلاقی بیشتری برخوردار است.
سوال ۴: چگونه تمرین و تکرار میتواند به پرورش صفات اخلاقی کمک کند؟
– پاسخ: تمرین و تکرار یک خصلت، آن را به صورت عادت یا طبیعت دوم انسان درآورده و بدین ترتیب اعضا و جوارح را کنترل و بر وجود او مسلط میسازد.
سوال ۵: چه عواملی در رشد و پرورش خوش اخلاقی مؤثر هستند؟
– پاسخ: دو عامل ایمان و تمرین در رشد و پرورش خوش اخلاقی مؤثر هستند.
سوال ۶: پیامبر اکرم (ص) درباره اخلاق نیکو چه فرمودهاند؟
– پاسخ: پیامبر اکرم (ص) فرمودند: “الْخُلْقُ الْحَسَنُ نِصْفُ الدّينِ” یعنی اخلاق نیک، نصف دین است.
سوال ۷: برخورد سعد بن معاذ با خانوادهاش چگونه بود و چه تاثیری داشت؟
– پاسخ: سعد بن معاذ در رفتار با خانوادهاش مختصر تندی داشت که این موضوع باعث گرفتاری او در فشار قبر شد، با وجود احترامی که پیامبر برای او قائل بودند.
