چگونه نصیحت کنیم؟
آیا نصیحت آداب و شرایط خاصی دارد؟
پاسخ
پرسش بهجا و دقیقی مطرح کردید. آری، هر کس بخواهد به این کار شریف روی آورد، باید شرایط آن را در وجود خویش فراهم سازد و آن را با آداب مخصوص انجام دهد تا نتیجه مطلوب به همراه داشته باشد. در اینجا به برخی از این آداب و شرایط، بهصورت خلاصه، اشاره میکنیم:
1. نيّت خالص
هدف نهایی نصیحتگر باید رسیدن به قرب الهی باشد؛ او باید بندگان خدا را برای پیمودن راهی که به سوی او منتهی میشود، راهنمایی کند.
زیرا سرچشمهی خیر و برکت تنها خداست و هر کار نیک به سوی او روانه شده و با او پیوند مییابد.
رسول خدا صلىاللهعليهوآله هنگامی که نامههایی برای سران کشورها تنظیم میفرمود و پیکها برای رساندن آنها آماده میشدند، در ضمن ابلاغ مأموریتشان فرمود:
«انْصَحُوا لِلَّهِ فى عِبادِهِ فَانَّهُ مَنِ اسْتَرْعى شَيْئاً مِنْ امُورِ النَّاسِ ثُمَ لَمْ يَنْصَحْ لَهُمْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ[1]
تنها برای رضای خدا در میان بندگانش خیرخواهی کنید، زیرا هر کس مسئولیتی از امور مردم را بر عهده گیرد و برای آنان خیرخواهی نکند، خداوند بهشت را بر او حرام میسازد.»
ثمرهی نیت قربت آن است که خیرخواه، هیچگاه به بندگان خدا خیانت نمیکند و آنچه را صلاح آنان است با صداقت در میان میگذارد.
2. آزادگى و تديّن
نصيحت گر بايد از حرّيت و ديانت برخوردار باشد تا خيرخواهى او امضاىشرعى داشته باشد و از شائبه بزدلى و سازشكارى مصون باشد.
امام صادق عليه السلام در اين باره مى فرمايد:
«… الثَّانِيَةُ انْ يَكُونَ حُرّاً مُتَدَيّناً … وَ اذا كانَ حُرّاً مُتَدَيِّناً اجْهَدَ نَفْسَهُ فِى النَّصيحَةِ لَكَ …[2]
دومين شرط اين است كه ناصح، آزاده و ديندار باشد، اگر چنين بود خود را در خيرخواهى تو به تلاش و كوشش وا مىدارد».
3. پاكى درون
ناصح بايد خود از آلودگى ها پاك باشد، شيطان را از خويش دور سازد، طوق بندگى خدا را بر گردن نهد و پس از منزّه شدن از شرّ و زشتى، به خيرخواهى ديگران همّت گمارد؛
اميرمؤمنان صلوات الله عليه باشگفتى مى پرسد:
«كَيْفَ يَنْصَحُ غَيْرَهُ مَنْ يَغُشَّ نَفْسَهُ[3] كسى كه به خويشتن خيانت كند، چگونه خيرخواه ديگران مى شود؟!»
امام صادق عليه السلام نيز خيرخواهى از انسانهاى آلوده را بس بعيد مى داند و حتى برخى رذايل را مانع اصلى خيرخواهى معرفى كرده، مى فرمايد:
«النَّصيحَةُ مِنَ الْحاسِدِ مُحالٌ[4] خيرخواهى از حسود محال است».
عكس آن نيز صحيح است، يعنى كسى كه بيشتر به صفاى درون خويش بپردازد و خيرخواه خود باشد براى مردم هم بهتر خيرخواهى مى كند؛
امام على عليه السلام فرمود:
«انَّ انْصَحَ النَّاسِ انْصَحُهُمْ لِنَفْسِهِ وَ اطْوَعُهُمْ لِرَبّهِ[5] خيرخواهترين مردم كسى است كه براى خودش خيرخواه تر و براى پروردگارش مطيع ترباشد».
4. آداب ديگر
همچنين نصيحت گر بايد موقعيت نصيحت پذير را در نظر بگيرد و با عقل و تدبير پيش رود، با زبان خوش و نرمخويى به نصيحت بپردازد، مخاطب را به جاى خويش فرض كند و هر چه براى خود مى خواهد براى او هم بپسندد
آثار خيرخواهى
اگر انسانهاى شايسته با آداب و شرايط لازم به خيرخواهى مردم بپردازند و آنها هم بدون شائبه، نصيحت خيرخواهان را به كار بندند، خير و سلامت جامعه را فرا مى گيرد و شرّ و پليدى از آن رخت بر مى بندد؛ كاستى ها به تكامل، فقر به غنا، وحشت به امنيت، كينه توزى به محبت، ضعف به قدرت تبديل مى شود و نارسايى ها جبران مى گردد و استعدادهاى خفته شكوفا مى شود.
در روايات اسلامى به برخى از آثار گرانقدر خيرخواهى اشاره شده است، از ميان آنها به سه روايت از امام على عليه السلام بسنده مى كنيم:
- «النَّصيحَةُ يُثْمِرُ الَمحَبَّةَ[6] محبت، ثمره خيرخواهى است».
- «مَنْ قَبِلَ النَّصيحَةَ امِنَ مِنَ الْفَضيحَةِ[7] هر كسى نصيحت را بپذيرد از رسوايى ايمن مىشود».
- «اقْبَلِ النَّصيحَةَ كَىْ تَنْجُوَ مِنَ الْعَذابِ[8] نصيحت را بپذير تا از عذاب رهايى يابى».
جمع بندی
خیرخواهی و نصیحتکردن کار ارزشمندی است، اما برای اثرگذاری واقعی، نیازمند شرایط و آدابی است. مهمترین آنها عبارتاند از:
نیت خالص:
ناصح باید تنها برای رضای خدا و کمک به رشد معنوی دیگران نصیحت کند، نه برای برتریجویی یا ملامت. نیت پاک سبب میشود انسان هرگز به دیگران خیانت فکری یا اخلاقی نکند آزادگی و دینداری: فرد خیرخواه باید آزاده و پایبند به ارزشهای دینی باشد تا نصیحت او از روی ترس، منفعتطلبی یا سازش نباشد. چنین فردی با صدق و جدیت به خیر دیگران میاندیشد.
پاکی درون:
کسی که خودش گرفتار آلودگی اخلاقی است نمیتواند صادقانه خیر دیگران را بخواهد. انسان پاک و بیکینه بهتر و درستتر میتواند نصیحت کند. حسادت و رذایل اخلاقی، مانع اصلی خیرخواهیاند.
رعایت ظرافتهای رفتاری:
نصیحتگر باید موقعیت و روحیه مخاطب را در نظر بگیرد، با مهربانی و زبان نرم سخن بگوید، خود را جای او بگذارد و همان را که برای خودش میپسندد برای دیگران نیز بخواهد.
اگر خیرخواهان وظایف خود را درست انجام دهند و مردم نیز نصیحت نیکاندیشان را بپذیرند، جامعه سرشار از محبت، امنیت، رشد، قدرت و پیشرفت میشود.
روایات اسلامی نیز پاداشهای مهمی برای پذیرش نصیحت بیان میکنند؛ از جمله ایجاد محبت، حفظ آبرو و رهایی از عذاب.
منابع
[1] . علی احمدی میانجی، مكاتيب الرسول، قم، دارالحدیث، 1377، ص 31.
[2] . محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشيعه، قم، آل البیت، 1414 ق، ج 8، ص 428.
[3] . عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، شرح غررالحكم، شرح: محمد خوانساری، تهران، دانشگاه تهران، 1384، ج 5، ص 565.
[4] . محمد بن علی ابن بابویه، من لا يحضره الفقيه، مصحح: علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1363، ج 4، ص 58.
[5] . عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، شرح غررالحكم، همان، ج 2، ص 531.
[6] . همان، ج 1، ص 161.
[7] . همان، ج 5، ص 277.
[8] . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء و التراث، 1403 ق، ج 1، ص 180.
