پرداخت حقوق مالی اسلامی
برای اینکه بتوانیم به بهترین نحو رضایت خدا را بدست آوردیم چه نکاتی را هنگام پرداخت حقوق مالی رعایت کنیم؟
پاسخ
چون اثر و نتيجه اداى حقوق مالى به خود انسان بر مى گردد، از اين رو براى اينكه عمل انسان، رنگ الهى داشته، اجر و پاداش آن باطل نشود، و نيز بخل، دنيا پرستى، تكبر و غرور ناشى از توانگرى، ريشه كن گردد، لازم است يك سرى مسائل اخلاقى دراداى اين حقوق مراعات شود:
الف) اخلاص
اداى حقوق مالى بايد مخلصانه، به دور از ريا وخودنمايى و براى خشنودى خداوند متعال انجام گيرد. قرآن كريم از مخلصان ستايش كرده، مى فرمايد: «يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ (بقره: 265)؛ (اينها) اموال خود را براى خشنودى خداانفاق مى كنند».
درباره آنها كه اخلاص ندارند مى فرمايد:
«يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ (بقره: 264)؛ مال خود را براى نشان دادن به مردم انفاق مىكند».
نظر اسلام اين است كه عملى در پيشگاه خداوند، ارزش داشته و پذيرفته مى شود كه خالصانه انجام پذيرد و گرنه پشيزى نمى ارزد. از اين رو، على عليه السلام مى فرمايد: «الْعَمَلُ كُلُّهُ هَباءٌ إِلَّا ما اخْلِصَ فيهِ[1] تمام اعمال، غبار (باطل و بى حاصل) است، مگر آنچه درآن اخلاص باشد».
ب) بدون منّت
حق فقرا و محرومان بايد محترمانه و به دور از منّت و آزار ادا گردد. قرآن كريم در اداى حقوق مالى، اجر و پاداش رابراى كسانى مى داند كه منّت وآزارى برگيرنده آن نمى نهند و مى فرمايد:
«الَّذينَ يُنْفِقُونَ امْوالَهُمْ فى سَبيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما انْفَقُوا مَنّاً وَلا أَذىً لَهُمْ اجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (بقره: 262)؛ كسانى كه اموال خود را در راه خدا انفاق مى كنند و سپس به دنبال انفاقى كه كرده اند، منّت نمى گذارند و آزارى نمى رسانند، پاداش آنها نزد پروردگارشان (محفوظ) است، ونه ترسى دارند و نه غمگين مى شوند».
در روايات معصومين عليهم السلام نيز سفارش شده:
كه بخشش، انفاق واداى حقوق مالى با ملايمت، مؤدّبانه و به دور از منّت و اذيت باشد. به عنوان نمونه به دو حديث زيراشاره مى كنيم:
پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله فرمود:
وقتى نيازمندى، از شما چيزى خواست، گفتار او را قطع نكنيد تا تمام مقصود خود را شرح دهد، سپس با وقار، ادب وملايمت به او پاسخ گوييد. يا چيزى كه درتوان داريد دراختيار او بگذاريد، و يا به طرز شايسته اى او را باز گردانيد.[2]
https://isri.ac.ir/javabgoo/%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82/
على عليهالسلام فرمود:
«ابْدُلْ مَعْرُوفَكَ وَكُفَّ أَذاكَ[3] نيكى و احسان خود را بذل كن و اذيت وآزار خود را (ازمردم) بازدار».
بنابراين، براى حفظ شخصيت گيرنده حقوق مالى، لازم است اين اصل اخلاقى رعايت شود تا با دادن دستماي هاى اندك، شخصيت او خدشه دار نگردد.
در روايتى آمده است كه امام صادق عليهالسلام به اسحاق بن عمّار فرمود:
وقتى هنگام اداى زكات مالت مى شود چه مى كنى؟ گفت: فقرا را خبر مى كنم مى آيند درخانه ام و مى گيرند.
امام سه بار فرمود: «اتق اللّه» ازخدا بترس و مؤمن را ذليل نكن.[4] يعنى چرا خبر مى كنى درخانه ات بيايند، برو درخانه آنها بده».
پ) انصاف
براى رسيدن به اهداف حقوق مالى، لازم است صفت انصاف در اداى آن رعايت شود كه «آنچه براى خود نمى پسندى براى ديگران هم مپسند» از آنجا كه بعضى مردم عادت كرده اند از اموال بى ارزش، بدون مصرف و نامرغوب انفاق كنند و اين گونه انفاقها نه موجب تربيت معنوى و پرورش روح انسان درانفاق كننده است ونه سود چندانى به حال نيازمندان دارد.
بلكه نوعى اهانت و تحقير نسبت به آنها محسوب مى شود.
قرآن كريم سفارش مى كند:
«يا ايُّهَا الَّذينَ آمَنُوا انْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَمِمَّا اخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِاخِذيهِ إِلَّا انْ تُغْمِضُوا فيهِ وَاعْلَمُوا انَّ اللَّهَ غَنِىٌّ حَميدٌ (بقره: 267)؛
اى كسانى كه ايمان آوردهايد! از قسمتهاى پاكيزه اموالى كه بدست آوردهايد و از آنچه كه از زمين براى شما خارج ساخته ايم، انفاق كنيد و به سراغ قسمت هاى ناپاك نرويد تا از آن انفاق كنيد، درحالى كه خود شما (به هنگام پذيرش اموال) حاضر نيستيد آنها را بپذيريد، مگر از روى اغماض و كراهت، و بدانيد كه خداوند، بى نياز و شايسته ستايش است.
ت) اقتصاد و ميانه روى
اداى حقوق مالى بايد عاقلانه و به دور از اسراف و تبذير باشد. قرآن كريم دراين باره مى فرمايد:
«يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ العَفْوَ (بقره: 219)؛ از تو سؤال مى كنند كه چه چيز انفاق كنند؟ بگو: عفو».
در روايات معصومين (ع) آمده است كه مراد از «عفو» حدّ ميانه و وسط است.
جمع بندی
اثر و نتيجه اداى حقوق مالى به خود انسان بر مى گردد، از اين رو براى اينكه اجر و پاداش آن باطل نشود، لازم است يك سرى مسائل اخلاقى دراداى اين حقوق مراعات شود از جمله اینکه از روی اخلاص و انصاف باشد بدون منت باشد و میانه روی در آن لحاظ شود.
منابع
[1] عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، شرح غررالحكم، شرح: محمد خوانساری، تهران، دانشگاه تهران، 1384، ج 1، ص 368.
[2] حویزی، عبد علی حویزی. نورالثقلین، قم، اسماعیلیه، 1415 ق، ج 1، ص 283.
[3] عبدالواحد تمیمی آمدی، شرح غررالحكم، همان، ج 2، ص 175.
[4] محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشيعه، قم، آل البیت، 1414 ق، ج 6، ص 219.
پیوندها
