موعظه و امر به معروف

موعظه واجب نیست و امر به معروف نیز مصداق موعظه است؛ بنابراین، چرا گفته می‎شود امر به ‎معروف واجب است؟

پاسخ:

موعظه با امر به ‎معروف و نهی‎ازمنکر از لحاظ موضوع متفاوت هستند و حکم شرعی آنان نیز یکسان نیست. موعظه در عرف و اصطلاح خیرخواهی و دعوت برای انجام اعمال خیر و نیکی‎های فردی و اجتماعی است. اما امربه معروف و نهی‎ازمنکر، امرونهی است نه دعوت و گفت‎وگو و نصحیت.

باید توجه داشت حکم شرعی همۀ موضوعات، ازجمله امر به‎ معروف و نهی‎ازمنکر، با استناد به فتوای عالمان دینی که قدرت استنباط احکام را از قرآن و سنت و دیگر منابع فقه دارند، روشن می‎شود نه این‎گونه مقایسه‎های غیرعلمی.

چنان‎که امام خمینیŠ در تحریرالوسیله تصریح می‎کنند امربه‎معروف و نهی‎ازمنکر یعنی امرکردن دیگران به واجبات و نهی‎کردن دیگران از محرمات شرعی.^[1] این معنا اساساً با مفهوم موعظه تفاوت دارد. موعظه از مادۀ «وعظ» است به‎معنای اندرزدادن به خیر و نیکی‎ها که توأم با رقّت قلب و مهربانی باشد.^[2]

فتوا و نظرات

 درادامه، برای نمونه، فتوای امام خمینیŠ، امام خامنه‎ای و آیت‎الله سیستانی را، که با استناد به آیات قرآن‎کریم و روایات صحیح، وجوب امربه‎معروف و نهی‎ازمنکر را اثبات می‎کنند بیان می‎کنیم:

نظر امام خمینیŠ

این دو [امربه‎معروف و نهی‎ازمنکر] از والاترین و شریف‎ترین واجبات می‎باشند و به‎وسیلهٔ این دو، واجبات برپا می‎شود و وجوبشان از ضروریات دین است و منکر وجوبشان در صورت توجه به لازمهٔ انکار و ملتزم‎شدن به آن از کفار است. و در کتاب عزیز (قـرآن) و احادیث شریفه با زبان‎های مختلف بر آن‎ها ترغیب شده است. خداوند متعال می‎فرماید: «و باید از شما امتی باشند که دعوت به خیر نمایند و امربه‎معروف و نهی‎ازمنکر کنند و آنان ‎همان رستگارانند.»^[3] و خداوند متعال می‎فرماید: «شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شده‎اید؛ امربه‎معروف و نهی‎ازمنکر می‎کنید و به خدا ایمان می‎آورید»^[4] و آیاتی دیگر.

اهمیت امر به معروف و نهی از منکر در روایات

حضرت رضا† (علیه السلام) از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت می کند: «وقتی امت من امر به‎ معروف و نهی‎ازمنکر را برعهدهٔ یکدیگر بگذارند و خود شانه خالی کنند؛ پس، اعلان به رویارویی با خداوند می‎نمایند.»

و از پیغمبرˆ (صلی الله علیه و آله و سلم) است: «حقیقتاً، خدای عزّوجلّ نسبت به مؤمن ضعیفی که دین ندارد، بغض دارد؛ پس، گفته شد، مؤمن ضعیفی که دین ندارد، چه کسی است؟ فرمود: کسی است که نهی‎ازمنکر نمی‎کند.» نیز فرموده است: «مادامی‎که امت من امر به‎ معروف و نهی‎ازمنکر می‎کنند و بر نیکی کمک می‎نمایند، در خیر می‎باشند؛ پس، وقتی چنین نکردند، برکت‎ها از آنان سلب می‎شود و بعضی از آن‎ها بر بعضی دیگر مسلط می‎شوند و برای آن‎ها یاوری نیست نه در زمین و نه در آسمان.»

و از امیرالمؤمنین (علیه السلام)† ‎است که خطبه خواند و ستایش خدا را نمود و بر او ثنا فرستاد؛ سپس، فرمود: «اما بعد، همانا از پیشینیان، کسانی‎که هلاک شدند، تنها وقتی بود که گناهان را انجام می‎دادند و ربّانیون و احبار، آنان را از این کار نهی نمی‎کردند و به‎درستی که آنان چون در معاصی به آخرین درجه رسیدند و ربّانیون و احبار، آنان را از این کار منع ننمودند، عقوبت‎ها بر آنان نازل شد؛ پس، امربه‎معروف کنید و نهی‎ازمنکر بنمایید و بدانید که امربه‎معروف و نهی‎ازمنکر هرگز اجلی را نزدیک نمی‎کنند و رزقی را قطع نمی‎نمایند.»

و از امام محمدباقر† (علیه السلام) است که فرمود: «در آخرالزمان گروهی هستند که در میان آنان از دسته‎ای ریاکار پیروی می‎شود که قرآن‎خواندن و عبادت‎کردن را به خود می‎بندند، تازه به دوران رسیدگانی بی‎خردند، نه امربه‎معروف را واجب می‎شمارند و نه نهی‎ازمنکر را، مگر زمانی‎که از ضرر آن آسوده‎خاطر باشند به‎دنبال آن هستند که برای خودشان رخصتی بیابند و عذری پیدا کنند ـ سپس فرمود ـ و اگر نماز به دیگر کارهایی که با اموالشان و یا با بدن‎هایشان انجام می‎دهند ضرر می‎رسانید حتماً نماز را ترک می‎کردند؛ همان‎گونه‎که، بالاترین و شریف‎ترین واجبات (امربه‎معروف و نهی از منکر) را ترک کردند، همانا امربه‎معروف و نهی‎ازمنکر واجب بزرگی است که با آن واجبات برپا می‎شود. در آنجا غضب خدای عزّوجلّ به مرحلۀ کمال می‎رسد و خداوند همه را با عقابش فرامی‎گیرد؛ پس، نیکان در خانهٔ بدان و کودکان در خانهٔ بزرگ‎ترها نابود می‎شوند.»

و از محمّد بن مسلم (روایت) است که گفت: «حضرت امام صادق (علیه السلام)† به شیعیان نوشت که باید حتماً سالمندان و خردمندان شما به نادانان و ریاست‎طلبان توجهی بکنند (امربه‎معروف و نهی از منکر کنند) و یا آنکه لعنت من حتماً به همهٔ شما خواهد رسید»‎ و احادیث دیگری از این قبیل.^[5]

نظر امام خامنه‎ای

امربه‎معروف و نهی‎ازمنکر از واجبات و فرایض بسیار مهم و بزرگ اسلامی به‎شمار می‎رود. افرادی که این فریضهٔ بزرگ الهی را ترک می‎کنند یا در برابر آن بی‎تفاوت‎اند، گناهکار خواهند بود و کیفری سخت و سنگین در انتظار آن‎هاست. امربه‎معروف و نهی‎ازمنکر نه‎تنها به‎اتفاق فقهای اسلام واجب است، بلکه اصل وجوب آن جزو ضروریات دین مبین اسلام به‎شمار می‎رود.^[6]

نظر آیت‎الله سیستانی

امربه‎معروف و نهی‎ازمنکر از بزرگ‎ترین واجبات دینی است.^[7] خداوند متعال در قرآن‎کریم می‎فرماید:

وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (آل عمران: 104).

باید از شما «اُمّت اسلامی» گروهی باشند که به‎سوی نیکی دعوت کنند و امربه‎معروف و نهی‎ازمنکر نمایند و آنان هستند که رستگارند.

با این تفاصیل نباید برای اثبات وجوب امر به ‎معروف و نهی‎ازمنکر آن را با موعظه و نصحیت مقایسه کرد. زیرا اساس این دو با هم تفاوت دارند. افزون‎بر آنکه دلیل وجوب امر به ‎معروف و نهی‎ازمنکر، تصریح آیات قرآن و روایات معصومان‰ است و فقها نیز به استناد همین منابع به وجوب آن فتوی داده‎اند.

[1]. ر.ک. سید روح‎الله موسوی خمینی، تحریرالوسیله، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1378، ج 1، ص 525.

[2]. حسین بن محمد راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالقام و دارالشامیة، 1412‎ق، ص 450؛  ج 12، ص 876؛ مادۀ «وعظ»، در آیات 138 سورۀ آل‎عمران، 34 سورۀ نور و 120 سورۀ هود، سورۀ یونس آیۀ 57 لفظ «موعظه» به‎کار رفته است.

[3]. آل عمران(3)، آیۀ 104.

[4]. آل عمران(3)، آیۀ 110.

[5]. سید روح‎الله موسوی خمینی، تحریرالوسیله، همان، ص 527.

[6]. سیدعلی حسینی خامنه‎ای، رسالۀ آموزشی، تهران، فقه روز، 1394، ج 1، ص 182.

[7]. سیدعلی سیستانی، توضیح المسائل، مشهد، قلم آذین رضا، 1391، ص 214.

برگرفته از کتاب پرسمان معرفتی بصیرتی 2، قم، زمزم هدایت، 1402، ص 234-231.

فرق امر به معروف و نهی از منکر با وعظ و نصیحت

آیت الله جوادی آملی: امر به معروف غیر از موعظه و ارشاد است

راه کارهای گسترش فرهنگِ امر به معروف و نهی از منکر