چطور خشم خود را مدیریت کنیم و از آن آسیب نبینیم؟

چطور خشم خود را مدیریت کنیم و از آن آسیب نبینیم؟

خشم چیست و چگونه می‌توان آن را به‌گونه‌ای مدیریت کرد که به‌جای آسیب، نقش سازنده در زندگی ما داشته باشد؟

پاسخ

ما در موقعیت‌های مختلف زندگی خشم را تجربه کرده‌ایم؛ احساسی که گاهی آن‌قدر شدید می‌شود که کنترل رفتار و گفتارمان را از دست می‌دهیم و بعد از آن پشیمان می‌شویم.

اما آیا خشم همیشه یک احساس منفی و مخرب است؟ یا می‌تواند در برخی شرایط مفید و حتی ضروری باشد؟ واقعیت این است که خشم، اگر درست شناخته و مدیریت شود، می‌تواند به نیرویی سازنده تبدیل شود، اما در صورت رها شدن، به یکی از خطرناک‌ترین عوامل آسیب در زندگی فردی و اجتماعی تبدیل خواهد شد.

در ادامه، به بررسی ماهیت خشم و انواع آن می‌پردازیم.

تعریف و ماهیت خشم

خشم از عواطف و هیجانات مهم و تأثیرگذار بر رفتار انسان است که در پاسخ به ناکامی و بدرفتاری صورت می گیرد و اغلب نسبت  به دوستان و نزدیکانی که نتوانسته اند انتظارات و خواسته های ما را برآورده سازند، تجربه می شود و سبب پدیدار شدن روح حیوانی می شود. هرگاه این حس در انسان تشدید شود، قوه عقلانی را تضعیف و گاه به طورکلی، روی آن را می پوشاند.^[1]

با این حال ، به عنوان یکی از احساسات و رفتارهای ضروری در انسان به شمار می رود  و درصورت مدیریت درست می تواند نقش های سازنده و بسیار مفیدی در حفظ و بقای زندگی و روابط اجتماعی ایفا کند و به نوعی می توان آن را حافظ و نگهبان آدمی دانست.

حال باتوجه به نقش اساسی، که این هیجان در زندگی انسان ایفا می کند، درصورت درست مدیریت نشدن نیز می تواند زمینه ساز بسیاری از مشکلات فردی و اجتماعی باشد.

انواع خشم

باتوجه به مقدمۀ ذکرشده، می توان خشم را به دو دسته تقسیم کرد:

خشم پسندیده

این نوع خشم یکی از نعمت های بزرگ الهی است که در وجود انسان به امانت نهاده شده است تا او را از تباهی و نابودی حفظ کند و عواملی را که به سلامتی وی آسیب می رساند، از وی دفع کند.

خشمی که فرد هنگام بروز موانعی که او را از رسیدن به اهداف اساسی و رسیدن به کمال باز می دارد، از خود نشان می دهد، خشمی پسندیده است و در برخی موارد، جنبۀ ضرورت و وجوب می یابد؛ زیرا وقتی که انسان خشمگین می شود، نیرویش برای انجام کارهای سخت عضلانی افزایش می یابد.

این حالت هیجانی، تغییرات بسیاری در بدن ایجاد می کند که از جملۀ آنها آزاد شدن هورمون آدرنالین است که بر کبد تأثیر می گذارد و موجب ترشح مواد قندی می شود و این عمل افزایش نیروی انسان را درپی دارد و آمادگی فرد را برای انجام فعالیت های شدید دفاع از خود و غلبه بر مشکلات و موانع افزایش می دهد،^[2]

به گونه ای که اگر هیجان خشم در انسان وجود نداشت، اخلاق وی از اعتدال خارج می شد و به سُستی، تنبلی، بی غیرتی و ظلم پذیری می گرایید و درنهایت، دستخوش نابودی می شد.^[3]

این همان حالتی است که موسی(س) با مشاهدۀ انحراف در میان قومش بدان دچار شد. خداوند در قرآن کریم می فرماید: «وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى  إِلى  قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونی  مِنْ بَعْدی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکمْ (اعراف: 150)؛ و هنگامى که موسى خشمگین و اندوهناک به سوى قوم خود بازگشت، گفت: پس از من، بد جانشینانى برایم بودید [و آیین مرا ضایع کردید] آیا در مورد فرمان پروردگارتان [و تمدید مدت میعاد او]، عجله نمودید [و زود قضاوت کردید؟].»

خشم ناپسند

خشمی ناپسند است که به خاطر امور نفسانی و منافع بی ارزش دنیوی باشد و یا از مدیریت و کنترل عقل خارج شود و منشأ گناهانی چون قتل نفس یا ضرب وجرح بی مورد یا منشأ خروج از دین و بیان کفریات باشد. براین اساس، گفته اند: حالت خشم و غضب از خطرناک ترین حالات است و اگر رها شود، به شکل دیوانگى و از دست دادن کنترل خودنمایى مى کند، و بسیارى از جنایت ها و تصمیم هاى خطرناکى که انسان یک عمر باید کفاره و جریمۀ آن را بپردازد، در چنین حالى انجام مى شود.^[4]

در روایات اسلامى، تعبیرهای عجیب و تکان دهنده اى دربارۀ این نوع از خشم و غضب وارد شده است، که از خطرات این هیجان به خوبى پرده برمى دارد.

امام علی(ع) خشم را نوعی دیوانگی می داند و می فرماید:

«الْحِدَّةُ ضَرْبٌ مِنَ الْجُنُونِ، لِانَّ صاحِبَها ینْدَمُ، فَانْ لَمْ ینْدَمْ فَجُنُونُهُ مُسْتَحْکمٌ^[5] تندى و خشم، نوعى از دیوانگى است؛ زیرا صاحب خشم، پشیمان مى شود، و اگر پشیمان نشود، پس دیوانگى اش پابرجاست».

در روایتی دیگر، امام علی (ع) غضب را بدترین دشمن انسان معرفی می کند و می فرماید:

«بدترین دشمن انسان، غضب و شهوت اوست. کسی که بر این دو تسلط یابد، درجه اش بالا می رود و به بالاترین مرتبه می رسد.»^[6] در روایتی دیگر،

امام علی(ع) خشم را بدترین هم نشین معرفی می کند و می فرماید:

«بِئسَ القَرینُ الغَضَبُ یبدِى المَعایِبَ ویدنِى الشَّرَّ وَیباعِدُ الخَیرَ؛^[7] خشم هم نشین بسیار بدى است: عیب ها را آشکار، بدى ها را نزدیک و خوبى ها را دور مى کند» برخی روایات نیز افرادی که خشم بر آنها مسلط شده را در زمرۀ بهائم به شمار آورده اند.

امام علی (ع) می فرماید:

«آنکه غضب و شهوت بر او غالب شده باشد، در زمرۀ چهارپایان قرار دارد.»^[8] امام صادق(ع) خشم را ریشۀ رذایل اخلاقی می داند و می فرماید: «الْغَضَبُ مِفْتاحُ کلِّ شَرِّ؛^[9]خشم کلید هر بدی است.»

جمع‌بندی

در مجموع، خشم یکی از هیجانات طبیعی و ضروری در وجود انسان است که می‌تواند هم نقش سازنده و هم نقش مخرب داشته باشد.

اگر این احساس در مسیر درست و با کنترل عقل هدایت شود، به نیرویی برای دفاع از حق، مقابله با ظلم و پیشبرد اهداف تبدیل می‌شود؛ اما اگر از کنترل خارج شود، می‌تواند منشأ بسیاری از خطاها، آسیب‌ها و حتی جنایت‌ها گردد. بنابراین، آنچه اهمیت دارد نه حذف خشم، بلکه شناخت درست و مدیریت آگاهانۀ آن است تا این نیرو به‌جای تخریب، در خدمت رشد و تعالی انسان قرار گیرد.

منابع

[1]. ر. ک. احمد نراقی، معراج السعاده، قم، هجرت، 1381، ص  237.

[2]. نیل آر کارلسون، مبانی روان شناسی فیزویولوژیک، ترجمه: مهرداد پژمان، تهران، غزل، 1380، ص  287.

[3]. سیدروح الله موسوی خمینی، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، 1388، ص 134.

[4].  ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1374، ج  3، ص  97.

[5]. نهج البلاغه، حکمت 247.

[6]. عبدالواحد بن  محمد تمیمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، قم، دارالکتاب الاسلامی، 1410ق، ص 301.

[7]. حسین بن  محمد جمال خوانساری،  شرح غررالحکم و دررالکلم، تصحیح  جلال‌الدین حسینی ارموی، تهران، دانشگاه تهران، 1366، ج 3، ص 257، ح4417.

[8]. عبدالواحدبن  محمد تمیمی  آمدی، همان، ص 302.

[9]. محمدبن  یعقوب کلینی، الکافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1407ق، ج 2، ص 303.

پرسش و پاسخ

خشم چیست و چرا تجربه می‌شود؟

خشم یکی از عواطف و هیجانات مهم است که در پاسخ به ناکامی و بدرفتاری ایجاد می‌شود و معمولاً نسبت به افراد نزدیک که نتوانسته‌اند انتظارات ما را برآورده کنند، تجربه می‌شود. —

چگونه می‌توان خشم را به نیرویی سازنده تبدیل کرد؟

اگر خشم به‌طور صحیح مدیریت شود، می‌تواند به نیرویی سازنده تبدیل شود و در حفظ و بقای زندگی و روابط اجتماعی نقش مؤثری ایفا کند. —

خشم را به چه دو دسته‌ای تقسیم می‌کنند؟

خشم به دو دسته «خشم پسندیده» و «خشم ناپسند» تقسیم می‌شود. —

چطور می‌توان خشم را کنترل کرد؟

مدیریت عقلانی و آگاهانه خشم مهم است؛ به‌جای حذف آن، باید به شناخت و هدایت درست آن پرداخت تا این احساس به‌جای تخریب در خدمت رشد انسان قرار گیرد. —

خشم در روایت‌های اسلامی چگونه توصیف شده است؟

در روایات اسلامی، خشم به عنوان نوعی دیوانگی و بدترین دشمن انسان معرفی شده است و کسانی که بر خشم خود تسلط یابند، به درجات بالاتری می‌رسند.