چطور می توان مثل پیامبر اکرم(ص) در برابر خطا و آزار دیگران گذشت کرد، ولی وقتی حق پایمال می شود، خشمی به جا و مسئولانه داشت؟
پاسخ
معمولا ما آدمها زود عصبانی می شویم، اما هر جای نباید عصبانی شد، سیره پیامبر(ص) همین مرز را نشان می دهد: خطای شخصی، جای گذشت است و پایمال شدن حق، جای سکوت نیست. اول این دو خط را جدا می کنیم، بعد راههای عملی مهار خشم را می بینیم.
گذشت، در برابر خطای شخصی
قرآن تکلیف بدی را روشن کرده است: «و جزای بدی مانند آن بدی است، پس هرکه درگذرد و نیکوکاری کند، پاداش او بر[عهده] خداست»[1] پیامبر(ص) هم در عمل هم مصداق همین آیه بود؛ بدی را با بدی تلافی نمی کرد، می بخشید و از خطا می گذشت. خودش فرمود: «آیا شما را از بهترین خلایق دنیا و آخرت آگاه نکنم؟ گذشت نسبت به کسی که به شما ستم کرده؛ پیوند با کسی که از شما بریده؛ نیکی در حق کسی که به شما بدی کرده و بخشش در حق کسی که از شما دریغ کرده».[2]
پیامبر(ص) می فرمودند: «گذشت جز عزت برای انسان نیفزاید، پس گذشت کنید تا خدا شما را عزیز کند»[3] و کسانی را که نسبت به مردم گذشت دارند، از برخورداران پاداش الهی در قیامت معرفی میکرد[4] وعده دیگری هم داشت: «هرکس به گاه قدرت، گذشت کند، خداوند در روز لغزش و لرزش گامها (روز قیامت) از خطاهای او میگذرد.[5]
فرو خوردن خشم
قرآن، فرو بردن خشم و گذشت از مردم را از ویژگیهای نیکوکاران میداند: «و خشم خود را فرو میبرند و از مردم در میگذرند»[6] و «چون به خشم درمیآیند، در میگذرند»[7]
پیامبر(ص) درباره زیان خشم هشدار داد: «غضب ایمان را فاسد میکند؛ همچنان که سرکه عسل را».[8]
همچنین برای کنترل خشم، تغییر حالت و فرو نشاندن آن را توصیه کرد.[9]
قدرت واقعی، مهار خشم است
از نگاه پیامبر(ص)، قهرمان کسی نیست که در درگیری برنده شود: «قهرمان واقعی مردی است که شیطان را در قلبش سرکوب کند و خشم او شدید گردد و خون در رگهایش آشکار شود؛ ولی او خدا را یاد کند و با بردباری خود، غضبش را سرکوب کند».[10] همچنین فرمود: «قویترین و توانمندترین شما کسی است که هنگام خرسندی، به گناه و باطل نیفتد و خشم وی را از سخن حق دور نسازد و به هنگام قدرت، به کاری که شایسته و حق نیست، روی نیاورد».[11] و فرو خوردن خشم را موجب افزایش ایمان دانست: «…هرکس خشمش را فرو خورد، خدا درونش را از ایمان پر کند…».[12]
ریشه خشم و دو راه مهار آن
روایات ریشه خشم را کبر، خودبزرگ بینی و تحقیر دیگران می دانند.[13] پس درمان، از خشکاندن همین ریشه شروع می شود. نمونه عملی اش در سیره پیامبر(ص) هست: وقتی مردی بادیه نشین در مسجد قضای حاجت کرد و اصحاب بر سرش فریاد زدند، پیامبر(ص) آنان را بازداشت، با فرد آرام سخن گفت و محل را تطهیر کرد.[14] یعنی واکنش تند هیچ مشکلی را حل نکرد. راه دوم، عوض کردن وضعیت در لحظه جوشش است: ترک محل، نشستن یا خوابیدن، یاد خدا و توجه به پاداش فروخوردن خشم. وضو گرفتن را هم توصیه کردند. به امام علی(ع) فرمود: «ای علی! خشمگین مشو و اگر خشمگین شدی بنشین و در قدرت پروردگار و بردباری که بر بندگانش دارد، بیندیش و اگر به تو گفتند: «از خدا بترس»، خشم را از خود دور کن و به بردباری روی آور».[15]
خشم به جا؛ جایی که باید عصبانی شد
خویشتن داری با بی تفاوتی در برابر ظلم فرق دارد. هرجا حق پایمال یا دین خدا منکوب شود، خشم لازم است. قرآن درباره یاران پیامبر میفرماید: «أَشِدَّآءُ عَلَی الْکفَّارِ»[16] و به پیامبر(ص) دستور میدهد: «یأَیهَا النَّبِیُّ جَهِدِ الْکفَّارَ وَالْمُنَفِقِینَ وَاغْلُظْ عَلَیهِمْ »[17]
امام علی(ع) همین حالت دوگانه را درباره پیامبر(ص) توصیف می کند: «رسول خدا صلی الله علیه وآله برای دنیا خشمگین نمیشد؛ اما در مواردی که حقی پایمال میگردید، چنان خشم میگرفت که هیچکس او را نمیشناخت و تا آن حق را نمیستاند، هیچ چیز یارای ایستادگی در برابر خشم ایشان را نداشت».[18]
جمع بندی
سیره نبوی دو نوع خشم را از هم جدا می کند، خشمی که از خطای شخصی و توهین به خودمان می آید، جای گذشت دارد؛ پیامبر(ص) بدی را با بدی جواب نمی داد و گذشت را نه نشانه ضعف، بلکه مایه عزت و پاداش الهی می دانست. ولی خشمی که برای دفاع از حق برمی خیزد، همان خشم به جاست که پیامبر(ص) و امام علی(ع) داشتند و تا ستادن حق کوتاه نمی آمدند.
به توصیه ایشان راه کنترل خشم مواردی از قبیل ترک محل، نشستن، یاد خدا و توجه به پاداش فروخوردن خشم، و وضو گرفتن است.
پرسش و پاسخ
چگونه میتوان در برابر خطاهای شخصی دیگران گذشت کرد؟
بر اساس سیره پیامبر (ص)، در برابر خطاهای شخصی، باید گذشت کرد و بدی را با بدی تلافی نکرد. —
پیامبر (ص) چه نکتهای درباره گذشت بیان کرده است؟
ایشان فرمودند که گذشت عزت انسان را افزایش میدهد و کسانی که گذشت دارند، از پاداش الهی در قیامت بهرهمند خواهند شد.
چه ویژگیهایی برای نیکوکاران در قرآن اشاره شده است؟
قرآن میفرماید که نیکوکاران خشم خود را فرو میبرند و از مردم در میگذرند. —
پیامبر (ص) چه توصیهای برای کنترل خشم دارند؟
پیامبر (ص) توصیه کردند که در زمان خشم، تغییر حالت دهید، از محل خارج شوید، وضو بگیرید و به یاد خدا باشید. —
خشم به جا چیست و در کجا لازم است؟
خشم به جا زمانی است که حق پایمال میشود و در این حالات، خشم لازم است تا از حق دفاع شود. —
ریشه خشم در انسان چیست؟
ریشه خشم شامل کبر، خودبزرگبینی و تحقیر دیگران است که باید درمان شود. —
چرا پیامبر (ص) در موارد خاصی خشمگین میشدند؟
ایشان در مواردی که حقی پایمال میشد، خشم میگرفت و تا آن حق را بازپس نمیگرفتند، خشمشان کاهش نمییافت.
منابع
[1] . شورا (42)، آیه 40.
[2]. محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء و التراث، 1403 ق، ج68، ص 399.
[3] . عفو لا یزید العبد الا عزاً فاعفوا یعزکمالله (علی بن حسام الدین متقی، کنز العمال، بیروت، نشر دارالاحیا التراث العربی، 1419 ق، ح 7012).
[4] . همان، ح 7009.
[5] . همان،ح 7023.
[6] . العمران (3)، آیه 134.
[7] . شورا (42)، آیه 17.
[8] . علی بن حسام الدین متقی، کنزالعامل، همان، ج70، ص 265.
[9] . محمدبن عیسی ترمذی، سنن الترمذی، همان، ج 3، ص 328.
[10] . محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، همان، ج 74، ص 150.
[11] . علی بن حسن طبرسی، مشکوه الانوار، نجف، مکتبه الحیدریه، 1385، ص 72.
[12] . محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، همان، ج66، ص 382.
[13] . همان، ج 70، ص 463.
[14] . ابی محمد عبدالله بن محمد اصبهانی(ابوالشیخ)، اخلاق النبی و آدابه، بیروت، دارالکتاب العربی، 1428 ق، ج 1، ص 467.
[15] . حسن ابن شعبه الحرانی، تحف العقول عن آلالرسول(ص)، تحقیق: علیاکبر الغفاری، تهران، مؤسسه النشر الاسلامی لجماعه المدرسین،
1382، ص 15.
[16] . فتح (48)، آیه 29.
[17] . توبه (9)، آیه 73.
[18] . علب بن ابوبکر هیثمی، مجمعالزوائد، بیروت، دارالکتب الاسلامیه، 1408ق، ج8، ص 273.





