چرا دین و عقل این قدر روی رازداری پافشاری می کنند و افشا کردن اطلاعات، چه ضرری به خود ما و جامعه میزند؟

چرا دین و عقل این قدر روی رازداری پافشاری می کنند و افشا کردن اطلاعات، چه ضرری به خود ما و جامعه میزند؟

پاسخ

یک حرف که امروز گفته شود، دیگر پس گرفته نمی شود. رازداری همین مهارت به ظاهر ساده است که هم زندگی فردی و هم سرنوشت یک جامعه را عوض می کند. برای روشن شدن بحث، در ادامه نخست معنای راز را بررسی می کنیم، و سپس ابعاد مختلف آن را بیان می کنیم.

راز چیست؟

راز يا سرّ به معناى هر چيزى است كه بايد از ديگران پنهان داشت يا به افراد مخصوص گفت.[1]  آن «دیگران» می تواند همه مردم باشد یا یک قشر خاص، دوست باشد یا دشمن، آشنا یا غریبه، مرتبط با موضوع یا بی ارتباط. پنهان نگهداشتن آن رازداری است و رو کردنش افشاگری.

عقل و شرع، یک حرف می زنند

اسلام که پشتیبان عقل سلیم است، بر لزوم رازداری پای فشرده و فلسفه آن را هم روشن کرده است: بستن راه توطئه و حسادت. زیرا خود افشاگر هم از همین کار ضربه می خورد، و ضربه اش ماندگارتر است. کسی که راز دیگران را رو می کند، دیگر کسی اطلاعات مهمش را به او نمی سپارد و می شود شخص ناامن و کسی اسرارش را به او نمی سپارد. کار، رفاقت و زندگی خانوادگی اش هم آسیب می بیند، چون اعتماد پایه همه اینهاست. اگر هم راز خودش را افشا کند، راز دست دیگران می افتد و حسادت و توطئه راه می افتد.

قرآن و روایات؛ راه جلوگیری از توطئه

قرآن در داستان حضرت یوسف (ع) همین را نشان می دهد؛ یعقوب(ع) به او گفت رؤیایش را برای برادران تعریف نکند تا حسادت و نقشه آنان شکل نگیرد: «يابُنَىَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلى اخْوَتِكَ فَيَكيدُوا لَكَ كَيْداً …( يوسف: 5)؛ پسرم! خواب خويش را بر برادرانت حكايت نكن كه به زيانت، حيله‏گرى مى‏كنند». رسول گرامى اسلام (ص) نيز مى‏فرمايد: «اسْتَعينُوا عَلى امُورِكُمْ بِالْكِتمان فَانَّ كُلَّ ذى نِعْمَةٍ مَحْسُودٌ[2] در كارهاى خويش از پنهان كارى مدد بجوييد، زيرا هر صاحب نعمتى، مورد حسد ديگران قرار مى‏گيرد». پس ریشه رازداری، همان پیش گیری از توطئه و چشم زخم حسادت است.

امام سجاد(ع) «کمی راز‌داری» را از خصلت‌های ناپسند برخی شیعیان برشمرده است.[3]
امام کاظم(ع) نیز بر نهایت دقت در حفظ اسرار تأکید کرده و راز‌داری را تا آنجا مهم دانسته که انسان حتی‌الامکان راز خود را از نزدیک‌ترین افراد نیز پنهان نگه دارد.[4]

در سیاست، راز از دست رفته یعنی شکست قطعی

در میدان سیاست، برنده کسی است که اسرار و اطلاعات خودی را حفظ می کند. فرد، سازمان یا دولتی که این توان را ندارد، منتظر موفقیت نباشد؛ چون رقیب و دشمن از همان اسرار، پیروزی برای خودش می سازد. حضرت علی علیه السلام می فرماید: «الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ وَالْحَزْمُ بِاجالَةِالرَّأْىِ وَالرَّأْىُ بِتَحْصينِ‏الْاسْرارِ[5] پيروزى به دورانديشى است و دورانديشى نتيجه به كار بستن انديشه است و انديشه (صحيح) نيز به حفظ اسرار بستگى دارد».

سیاست بی حفظ اسرار معنا ندارد؛ سیاستمدار واقعی اطلاعات سیاسی، اجتماعی، نظامی، اقتصادی، تخصصی و مکتبی و حتی شخصی خود را دسته بندی می کند و تنها آنچه با سیاستش هماهنگ است را می گوید.

سیره بزرگان؛ پنهان کاری به موقع

تاریخ نشان می دهد بزرگان اهداف، تعداد یاران و محل زندگی خود را از دشمن پنهان می کردند تا ضربه نخورند. امام رضا علیه السلام درباره حضرت ابراهیم(ع) می فرماید: «فَلَمْ يَزَلْ ابْراهيمُ فىِ‏الغَيْبَةِ مَخْفِيّاً لِشَخْصِهِ كاتِماً لِامْرِهِ حَتَّى ظَهَرَ فَصَرَعَ بِامْرِاللَّهِ[6] بدين سان، ابراهيم (ع) خويشتن را در مخفيگاه پنهان كرد و امر (نبوت) خود را مخفى داشت تا (در موقع مناسب) آشكار شد و امر خدا را اجرا كرد».
قرآن کریم نیز از مؤمن آل‌فرعون یاد می‌کند که ایمان خود را از فرعون پنهان می‌کرد و امام باقر(ع) مدت این پنهان‌کاری را ششصد سال دانسته است.[7]
پیامبر اکرم (ص)، حضرت خدیجه (س) و امام علی (ع) نیز در آغاز بعثت و اسلام آوردن، ایمان خود را تا زمان مناسب آشکار نکردند.[8]

پیامبر(ص) در جنگ هم همین کار را کرد؛ در فتح مکه نقشه، مسیر و هدف را مخفی نگه داشت و دعا کرد نقشه لو نرود تا دشمن غافلگیر شود.[9]

جمع بندی

رازداری در نگاه اسلام یک احتیاط ساده یا ترسیدن از دیگران نیست؛ وظیفه ای عقلی و شرعی است. عقل می گوید هر اطلاعاتی را در هر شرایطی نباید به هر کسی گفت، چون هم صاحب راز، هم شنونده و هم خود افشاگر از این کار ضرر می بینند. شرع هم همین را تأیید کرده و افشاگری را نوعی خیانت شمرده است.

در عرصه سیاست این اصل سرنوشت سازتر است. اگر فرد یا سازمانی توان حفظ اطلاعات خود را نداشته باشد، پیروزی را دشمن از همان اطلاعات می‌سازد و به تعبیر حضرت علی علیه السلام، پیروزی به دوراندیشی و دوراندیشی به حفظ اسرار بسته است. سیره پیامبران و امامان هم نشان می دهد پنهان کاری به موقع و آشکارسازی سر وقت، بخشی از همان تدبیر بوده است.

منابع

[1] . حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات، بیروت، دارالمعرفه، 1442 ق، واژه سرّ، علی اکبر دهخدا، لغت نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، ، 1372واژه راز.

[2] . حسن ابن شعبه حرانی، تحف العقول، تهران، اسلامیه، 1382، ص 47.

[3]. محمدبن یعقوب کلینی، الکافی، قم، دارالحدیث، 1429 ق، ج 2، ص 221- 222.

[4] . همان، ص 225

[5]  . محمد بن حسین الشریف الرضی، نهج البلاغه، محقق: صبحى صالح، قم، دارالهجره، 1414 ق، حكمت 45، ص 1110.

[6] . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، همان، ج 12، ص 41.

[7] . همان، ج 13، ص 28.

[8] . همان، ج 25، ص 72.

[9] . همان، ج 21، ص 119.