چه عوامل تاریخی، مذهبی و سیاسی زمینه پیدایش و گسترش صهیونیسم را فراهم کرد؟
پاسخ
همان طور که می دانیم هیچ جریان سیاسی بزرگی یک شبه متولد نمی شود. صهیونیسم هم پیش از آنکه نامی رسمی بگیرد، در بستری از باورهای مذهبی، ملی گرایی، تحولات اقتصادی و حمایت قدرتهای بزرگ شکل گرفت. برای شناخت درست این جریان باید ریشههای شکلگیری، انگیزههای فکری و شرایط تاریخی پیدایش آن را بررسی کنیم
۱. يهود ستيزى[1]
صهیونیستها مدعی اند یهودیان در طول تاریخ همواره آزار و تبعیض دیده اند و تنها راه رهایی، داشتن یک دولت یهودی است. جيم وايزمن[2] در اين باره مىگويد: «ضديت با يهود، ميكروبى است [كه] هر غير يهودى هر كجا … باشد و هر چند كه خود منكر باشد، بدان آلوده است. به بيان ديگر، آنان يهود ستيزى را بلايى ازلى و ابدى مىدانند، كه تنها در پناه يك دولت يهودى مىتوان از آن رهايى يافت».[3]
آنان برای اثبات ادعای خود به آزار یهودیان از دوره آشوریان و بابلیان تا اروپا و آلمان هیتلری استناد می کنند؛ محرومیت از حق مالکیت، محدودیت در برخی حرفه ها و زندگی در «گِتو»ها[4] اشاره می کنند.[5]
اما این ادعا را نمی توان مطلق پذیرفت. بخشی از نمونه های تاریخی بزرگ نمایی شده و بخشی ساخته خود جریان های صهیونیستی بود تا مهاجرت یهودیان به فلسطین را توجیه کند. بن گوریون اعتراف می کند: «اگر قدرت داشتم عدهاى يهودى را به كشورهاى مختلف مىفرستادم تا يهود آزارى را تعمداً به وجود آورند!» [6]
ویل دورانت نیز می نویسد: «در اسپانياى مسيحى، دستگاههاى تفتيش عقايد كه يهوديان را به جرم عقيده و يهودى بودن دستگير و شكنجه مىكردند غالباً توسط خود يهوديان اداره مىشد.»[7]
۲. طبقه سرمایه داری یهود
از قرن شانزدهم میلادی یهودیان سفاردی از اسپانیا و پرتغال رانده شدند و در عثمانی، هلند و فرانسه ساکن شدند. مهارت در بانک داری و پیوند نزدیک با سفاردیهای عثمانی، ورودشان به تجارت جهانی را آسان کرد؛ نخستین گام در شکل گیری بورژوازی يهود.[8] در قرن هجدهم میلادی با بهبود جایگاه اروپاییان، موقعیت اقتصادی یهودیان نیز بهتر شد و تلاش برای رهایی از گتو، ادغام در جوامع غربی و روی آوردن به مشاغل مولد، این قشر را گسترش داد.[9]
این بورژوازی از دو جهت بر صهیونیسم اثر گذاشت. نخست، با گسترش سرمایه داری و نگاه به جهان به عنوان بازار مصرف، مهاجرت یهودیان میتوانست آنان را به نیروهای فعال اقتصادی تبدیل کرده و سرمایهگذاری و فعالیت سودآور را افزایش دهد.[10]
دوم، سرمایداران یهودی در آغاز خواهان مهاجرت یهودیان به فلسطین نبودند و حتی اوگاندا را گزینه مطلوب تری می دانستند؛ هدفشان کاهش جمعیت یهود در غرب، تنها تا حدی که به منافع و رفاهشان آسیب نزند، بود. ناحوم ساکولو صهیونیسم را در آغاز اقدامی با ماهیت مالی و سرمایه داری معرفی کرده است. از دیگر اهداف مطرحشده برای این جریان، تأمین منافع اقتصادی و ایجاد امکان کنترل بیشتر بر یهودیان بوده است.[11]
۳. ملی گرایی
ملی گرایی جدید، محصول انقلاب کبیر فرانسه و تمدن نوین غرب است. پس از آن، میل به وطن خواهی و آرمانهای قومی در ملتها و اقلیتهای دینی از جمله یهودیت افزایش یافت. ازاین رو، صهیونیسم را نمی توان تنها فرزند درد و رنج یهودیان دانست؛ حتی اگر آزاری هم به یهودیان نمی رسید، تولد آن بر پایه رشد ناسیونالیسم غربی اجتناب ناپذیر بود. مارتین بوبر بر ویژگی ناسیونالیستی صهیونیسم تأکید دارد و آلبرت اینشتین از زیان گسترش ناسیونالیسم بر یهود بيمناك بود.[12] لیبرالیسم نیز با تقویت میل به آزادی و برابری، بهبود وضع یهودیان، زمینه ظهور ناسیونالیسم یهودی را تسریع کرد.[13]
امروزه بسیاری از اندیشمندان عناصری را که صهیونیسم سازنده دولت یهودی می داند زیر پرسش برده اند: صهیونیسم جریانی غیردینی است و نمی تواند با اتکا به عناصر دینی به خود مشروعیت بدهد؛ یهود یک نژاد یا یک ملت نیست، بلکه دینی است با پیروانی پراکنده؛ و اگر فلسطین قبله گاه ویژه یهودیان بود، چرا بیشترشان نه آن را می شناختند و نه از موقعیت جغرافیایی آن آگاه بودند؟
همچنین ناسيوناليسم صهيونيستى به شكلى افراطى درآمده و بشر امروز به هيچ رو پذيراى تحمل ناسيوناليستى نيست كه براى تحقق هدفهاى خويش، به كشتار، خشونت قومى و رفتار ناپسند دست مىزند.[14]
۴. افسانه قوم برگزیده
اعتقاد به برتری نژادی، مؤثرترین عامل در شکل گیری «تز حکومت جهانی یهود» است و صهیونیسم با توسل به همین پندار، اقدامات خود را توجیه می کند. این افسانه در گذشته نیز میان برخی جریانهای منحرف و قدرت طلب یهود مطرح بود و با تفسیر غلط متون دینی و حتی داستان پردازی تبلیغ می شد. یک شخصیت یهودی در این باره می گوید: «در فرهنگ صهيونيستى (حتى) خداى خالق هستى و خالق انسان، تبديل به خداى قومى و جداگانهاى مىشود كه با اصول مذهب يهود تضاد آشكار دارد.»[15]
ادعاهایی مانند برتری ارواح یهودیان بر دیگران یا آفرینش غیریهودیان برای خدمت به یهودیان، به تلمود نسبت داده می شود؛ در حالی که این نسبتها از سوی پژوهشگران و منتقدان یهودی، تفسیری تحریف شده از متون دینی شمرده می شود، نه آموزه رسمی یهودیت.
جمع بندی
صهیونیسم محصول همزمان سه نیرو است: تبلیغ یهودستیزی و بهره برداری از ترس تاریخی یهودیان، منافع طبقه سرمایه داری یهود، و ملی گرایی غربی؛ جریانی که با افسانه برتری نژادی به اندیشه ای سلطه طلب تبدیل شد.
منابع
[1]. محمدتقى تقى پور، توطئه جهانى، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، 1367، ص 38.
[2] . حيم يا حئيم يا چيم وايزمن chaimweizmann پس از هرتصل، جامعه صهيونيستى را براى نيل به تأسيس اسرائيل رهبرى كرد.
[3] . يورى ايوانف، صهيونيسم، ترجمه: ابراهيم يونسى، ص 71- 74 وعبدالوهاب المسيرى، صهيونيسم، تهران، وزارت امور خارجه، 1374، ص 36.
[4] . (گتو) Ghetto (در گذشته به محلهاى در يك شهر مىگفتهاند كه يهوديان به اقامت در آن مجبور بودهاند. ر. ك: گارودى، ماجراى اسرائيل، صهيونيسم سياسى، ص 58).
[5] . درايسدل واچ بليك، جغرافياى سياسى خاورميانه و شمال افريقا، مترجم: دره میرحیدر، تهران، وزارت امور خارجه، 1373، ص 361- 362.
[6] . براهی، فريب خوردگان صهيونيسم، مترجم: ابوالقاسم سری، تهران، طهوری، 1359، ص 6 و گالينا نيكيتينا، دولت اسرائيل، ترجمه: ايرج مهدويان، تهران، پویا، 1352، ص 32.
[7] . همان.
[8] . يورى ايوانف، صهيونيسم، همان، ص 20- 26.
[9] . عبدالوهاب المسيرى، صهيونيسم، همان،، ص 2و7و8.
[10] . براهی، فريب خوردگان صهيونيسم، همان، ص 30 و المسيرى، صهيونيسم، همان، ص 9، 17، 40 و 55.
[11] . . ايوانف، صهيونيسم، ص 52، 82، 83 و نيكيتنا، دولت اسرائيل، همان، ص 31.
[12] . در ايسدل واچ بليك، جغرافياى سياسى خاورميانه و شمال افريقا، همان، ص 363 و المسيرى، صهيونيسم، همان، ص 21.
و عادل توفيق عطاری، تعلیم و تربیت صهیونسیستی در فلسطین اشغالی، تهران، زیتون، 1368، ص 50.
[13] . ايوانف، صهيونيسم، همان، ص 70 و المسيرى، صهيونيسم، همان، ص 11- 129 و روژه گارودی، تاريخ يك ارتداد اسطورههاى بنيانگذار سياست اسرائيل، مترجم: مجید شریف، تهران، رسا، 1377، ص 27- 66.
[14] . همان، ص 29- 98.
[15] . هارون پاشايى، عضو جامعه روشنفكران كليمى ايران، اطلاعات سياسى، اقتصادى، ش 12، خرداد 1365.
سوالات و پاسخها
سوال ۱
چه عواملی میتواند به پیدایش صهیونیسم کمک کرده باشد؟
پاسخ: صهیونیسم در بستری از باورهای مذهبی، ملی گرایی، تحولات اقتصادی و حمایت قدرتهای بزرگ شکل گرفت.
سوال ۲
چگونه یهودستیزی به گسترش صهیونیسم کمک کرده است؟
پاسخ: یهودیان معتقدند که در طول تاریخ آزار و تبعیض دیدهاند و تنها راه رهایی را داشتن یک دولت یهودی میدانند.
سوال ۳
نقش طبقه سرمایهداری یهود در شکلگیری صهیونیسم چه بود؟
پاسخ: طبقه سرمایهداری یهود به دلیل مهارت در بانکداری و تجارت جهانی، توانست در مهاجرت یهودیان به فلسطین تأثیرگذار باشد و گسترش بورژوازی یهود را تسهیل کند.
سوال ۴
چگونه ملی گرایی جدید بر شکلگیری صهیونیسم تأثیر گذاشت؟
پاسخ: ملی گرایی جدید که محصول انقلاب کبیر فرانسه بود، تمایل به وطنخواهی را در اقلیتهای دینی، از جمله یهودیت، افزایش داد و زمینهساز ظهور ناسیونالیسم یهودی شد.
سوال ۵
چرا برخی اندیشمندان صهیونیسم را جریانی غیردینی میدانند؟
پاسخ: چون آنها معتقدند که صهیونیسم نمیتواند با اتکا به عناصر دینی مشروعیت پیدا کند و یهود یک نژاد یا قوم مشخص نیست، بلکه یک دین با پیروانی پراکنده است.
سوال ۶
افسانه قوم برگزیده چگونه به توجیه اقدامات صهیونیسم کمک کرده است؟
پاسخ: این افسانه به برتری نژادی اعتقاد دارد و صهیونیسم با توسل به آن، اقدامهای خود را توجیه میکند و اعتقاد دارد که یهودیان بر دیگران برتری دارند.
سوال ۷
بنا بر متن، چه سه نیروی اصلی صهیونیسم را شکل دادهاند؟
پاسخ: سه نیروی اصلی عبارتند از تبلیغ یهودستیزی، منافع طبقه سرمایهداری یهود و ملی گرایی غربی.





