جنگ
تا کی باید آماده جنگ باشیم؟
اگر دشمنی فعلاً حمله نکند، آیا باز هم لازم است برای دفاع آماده باشیم؟ چرا؟
پاسخ
در جهان خلقت، اصل بر آمادگی برای مقابله با خطر است. انسان نیز هنگام احساس تهدید، بهطور طبیعی بدنش خود را آماده میکند؛ ضربان قلب بالا میرود، آدرنالین ترشح میشود و انرژی بیشتری آزاد میشود تا بتواند از خود دفاع کند.
این واکنش نشان میدهد که انسان نباید در برابر خطر غافل باشد. همانطور که بدن ما در برابر تهدید آماده میشود، یک جامعه نیز باید در برابر خطرهای احتمالی، آمادگی دائمی داشته باشد.
این اصلِ آمادگی در برابر خطر، تنها یک قانون طبیعی نیست؛ بلکه در تعالیم دینی نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
لزوم آمادگى از ديدگاه قرآن
داشن آمادگى رزمى كافى در برابر دشمنان آشكار و نهان يك اصل حياتى است كه مسلمانان در هر موقعيت و زمان بايد آن را جدى گرفته و در حد اعلاى توان در كسب و حفظ آن بكوشند.
در اينجا به دو آيه از قرآن كريم كه دستور آمادگى و فراهم كردن وسايل مبارزه را بيان مىكنند اشاره مى كنيم:
الف) «يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ …(نساء: 71)؛
اى اهل ايمان، وسايل آمادگى رزمى خود را فراهم نماييد».
«حِذر» به معنى مراقبت در برابر خطر و پيش گرفتن طريق احتياط است، بنابراين آماده سازى همه لوازم جنگى (از قبيل اطلاعات، اسلحه، تعليمات، نقشه جنگى، تعيين فرمانده، تداركات، مواصلات و …) به حكم اين آيه واجب است.
چنان كه از كتب لغت و تفسير استفاده مى شود، اسلحه يكى از مصاديق «حذر» است.
و در آيه شريفه «… وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ … أَن تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ (نساء: 102)»
در دو مورد «حذْر» جدا از اسلحه بيان شده كه نشان مىدهد اين دو باهم يكى نيستند.
جامعه اسلامى هميشه از طرف نيروهاى شيطانى و دشمنان بشريت در معرض خطر قرار دارد و آنها پيوسته در حال طرح و اجراى توطئه هاى خود بر ضد مسلمانان هستند، از اين رو مسلمانان بايد پيوسته مراقب و آماده باشند تا به شبيخون و هجوم غافلگيرانه دشمن دچار نشوند
كه «اى اهل ايمان، وسايل آمادگى رزمى خود را فراهم سازيد» اين دستور قرآن هم همگانى است و هم شامل همه انواع آمادگى ها و مراقبت ها مى شود.
ب) «وَأَعِدُّوا لَهُم مَااستَطَعْتُم مِن قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِن دُونِهِمْ لَاتَعْلَمُونَهُمُ اللّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِن شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَاتُظْلَمُونَ (انفال: 60)؛
هر نيرويى در قدرت داريد، براى مقابله با آنها [: دشمنان] آماده سازيد! و (همچنين) اسب هاى ورزيده (براى ميدان نبرد)،
تا به وسيله آن، دشمن خدا و دشمنِ خويش را بترسانيد! و (همچنين) گروه ديگرى غير از اينها را، كه شما نمى شناسيد و خدا آنها را مى شناسد! و هر چه در راه خدا (و تقويت بنيه دفاعى اسلام) انفاق كنيد، به طور كامل به شما باز گردانده مى شود، و به شما ستم نخواهد شد!»
منظور از قوّه
واژه «قُوّه» به معنای نیرومندی و توانایی، در برابر ضعف و سستی است و مصادیق گوناگونی دارد.
در یکی از تفاسیر آمده است «قوّه، اعتماد است بر حمايت حق و اطمينان داشتن به عنايت حق، و گفته اند مراد از قوّه، اتفاق كلمه است و اعتماد به خدا و رغبت در ثواب او و نزد بعضى ديگر به معنى حصار است، پس مى فرمايد: كه آماده سازيد قلعه ها را جهت دفع كفّار.»[1]
در شریعت اسلامی، مسلمانان وظیفه دارند هر نوع تجهیزات و توانایی جنگی را که موجب تقویت نیروها و ایجاد ترس در دل دشمن میشود، آماده سازند.
روشن است که همه مثالهای یادشده، نمونههایی از «قُوّه» هستند و نمیتوان مفهوم آن را محدود کرد.
چنانکه امیرالمؤمنین(ع) نیز در فرمانی جامع درباره آمادگی نظامی میفرماید:
«فَخُذُوا لِلْحَرْبِ أُهْبَتَها وَأَعِدّوا لَها عُدَّتَها[2] یعنی برای جنگ آماده شوید و ابزار لازم آن را فراهم کنید.»
مفهموم رباط الخیل
جمله «وَمِن رِباطِ الخَیل» اشاره دارد به اینکه مسلمانان باید اسبهای ورزیده و آماده را برای تمرین و حضور در میدان نبرد مهیا کنند.
این نیز یکی از مصادیق «قوّه» به شمار میرود؛ زیرا در آن زمان اسب و سوارهنظام نقش مهمی در برتری جنگی داشت.
همانگونه که امروز وسایلی مانند نفربرها، زرهپوشها و تجهیزات مشابه در قدرت نظامی نقش تعیینکننده دارند.
بنابراین، فراهم کردن چنین ابزارهایی باید پیش از آغاز جنگ انجام شود؛ وگرنه هنگام شروع نبرد، رزمندگان با مشکلات جدی روبهرو خواهند شد.»
هدف از آماده باش
ممکن است این پرسش مطرح شود که اگر در برابر ما دشمنی صفآرایی نکرده یا حتی وجود خارجی ندارد، پس آمادگی چه ضرورتی دارد؟
قرآن در پاسخ به این سؤال میفرماید:
«تُرهِبونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَعَدُوَّكُم… (انفال: 60)؛ یعنی با این آمادگی، دشمن خدا، دشمن خودتان و حتی دشمنان پنهان را به هراس میافکنید».
بنابراین، هدف از آمادهباش نظامی این است که دشمن را از اندیشه تجاوز به مرزهای الهی، عقیدتی و آزادیهای مشروع باز داریم.
مقصود از تجهیز نیروها تنها جنگیدن نیست که حضور دشمن شرط آن باشد؛ بلکه ایجاد ترس و بازدارندگی در دل دشمن است تا جرأت حمله و حتی فکر تهدید مسلمانان را نداشته باشد.
پس حتی اگر در حال حاضر دشمنی وجود نداشته باشد که مسلمانان را تهدید کند، باز هم داشتن آمادگی کافی برای مقابله با جنگ احتمالی بر آنان واجب است؛ تا هنگام ضرورت بتوانند از دین خدا، سرزمین و جان خویش دفاع کنند و پیش از وقوع جنگ، دشمن را از هرگونه تجاوز منصرف سازند.
آماده باش عمومى
فرمان «اِعِدّوا» که به صورت فعل امر جمع بهکار رفته، خطابى عمومی به همه مؤمنان در طول تاریخ است؛ یعنی هرکس به اندازه توان خود موظف است سلاح، تجهیزات جنگی و دیگر امکانات لازم را برای مقابله با دشمن (چه دشمن حاضر و چه احتمالی) فراهم کند.
این خطاب قرآنی مخصوص زمان یا مکان خاصی نیست و به جنگ معین و محدودی اشاره ندارد؛
بلکه قانونی فراگیر و همیشگی برای همه نسلهاست. هدف آن، حفظ قدرت، اقتدار و برتری جامعه مسلمانان در طول دورانها و جلوگیری از تضعیف آنان در برابر تهدیدهاست.
تكليف براى آمادگى و توانمندى
مقصود از فراهم كردن نيرو و امكانات براى جهاد اين نيست كه اگر توان مسلمان ها به اندازه توان دشمن يا بيشتر از آن شد جهاد واجب مى شود و اگر كمتر از آن شد جهاد ديگر واجب نيست بلكه وظيفه مسلمان ها اين است كه به اندازهاى كه مى توانند ايجاد آمادگى نموده و امكانات براى مقابله با دشمنان فراهم نمايند و در هر صورت از كيان خود دفاع كنند.
اگر مسلمانان در جنگ بدر چشم انتظار ايجاد موازنه قدرت مى نشستند هرگز آن موفقيت چشمگير را به دست نمى آوردند كه با امدادهاى غيبى دشمن را به خاك مذلت نشانند.
جمع بندی
در سراسر نظام آفرینش، اصل بر آمادگی در برابر خطر است.
همانطور که بدن انسان هنگام احساس تهدید، با افزایش ضربان قلب و ترشح آدرنالین خود را برای دفاع آماده میکند، و همانطور که حیوانات بهطور طبیعی ابزارهایی برای محافظت از خود دارند، جامعه انسانی نیز باید در برابر تهدیدهای احتمالی آماده باشد.
این یک قانون مشترک در طبیعت است: غافلگیری مساوی با آسیبپذیری است.
قرآن کریم نیز همین حقیقت را بیان میکند و دستور میدهد:
«وَأَعِدّوا لَهُم مَا اسْتَطَعْتُم مِن قُوَّةٍ»؛ یعنی تا جایی که میتوانید برای مقابله با دشمنان، نیرو و توان فراهم کنید.
هدف این آمادگی، ایجاد ترس در دل دشمنان و جلوگیری از تجاوز آنان است.
پس آمادگی نظامی و دفاعی نه برای آغاز جنگ، بلکه برای جلوگیری از آن و حفظ امنیت جامعه است.
بنابراین، آمادگی دائمی برای دفاع، هم یک ضرورت طبیعی است، هم یک دستور الهی، و هم عامل بازدارندگی در برابر تهدیدهای آشکار و پنهان.
منابع
[1] . فتح الله بن شکرالله کاشانی، تفسير منهاج الصادقين، تهران، اسلامیه، 1378، ج 4، ص 205.
[2] . سید علینقی فیض الاسلام و طاهر خوشنویس، شرح نهج البلاغه، تهران، فقیه (فیض الاسلام)، 1365، خطبه 26.
