چرا جهاد واجب کفایی است؟

چرا جهاد واجب کفایی است؟

چرا جهاد واجب کفایی است؟

پاسخ

پیش از پرداختن به این‌که جهاد واجب کفایی است یا عینی، باید روشن کرد که وجوب جهاد در قرآن چگونه بیان شده است و مفهوم این وجوب چیست. قرآن کریم در آیات متعددی فرمان جنگ در راه خدا را مطرح کرده است؛ از جمله:

 «فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ» (نساء 84)؛

«وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ» (بقره 244)؛

«قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ» (توبه 29)؛

«َقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ» (نساء 76)؛

«کُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ» (بقره 216).

این آیات نشان می‌دهند اصل وجوب جهاد در اسلام محل تردید نیست؛ آنچه نیازمند بررسی دقیق است، نوع این وجوب و گستره تکلیف آن است.

وجوب كفايى جهاد

بیشتر فقهای شیعه و سنی معتقدند جهاد واجب کفایی است؛ یعنی اگر گروهی از مسلمانان به اندازه کافی برای دفاع از اسلام و مقابله با دشمن قیام کردند، تکلیف از دوش دیگران برداشته می‌شود. 

فقها افزون بر استناد به سیره پیامبر اکرم‌(ص)، به آیات قرآن نیز تکیه کرده‌اند؛ از جمله آیه ۹۵ سوره نساء: 

«لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلّاً وَعَدَ اللّهُ الْحُسْنَى‏ …(نساء: 95)

مجاهدان با کسانی که بدون عذر از جهاد کناره می‌گیرند برابر نیستند، اما خدا برای هر دو وعده نیک داده است.

بنابراین، جهاد واجب عینی نیست؛ زیرا اگر چنین بود، بازماندگان از آن گناه‎کار به شمار می‌رفتند و وعده نیکو به آنان داده نمی‌شد.»

واجب کفایی بودن جهاد با استناد به قرآن

از آیه ۹۵ سوره نساء به‌روشنی استفاده می‌شود که جهاد در همه شرایط واجب عینی نیست؛ زیرا اگر جهاد واجب عینی می‌بود، کسانی که آن را ترک می‌کردند گناهکار محسوب می‌شدند و شایسته پاداش الهی نبودند. 

در حالی که آیه شریفه، با وجود برتری دادن به مجاهدان، به هر دو گروه ـ مجاهدان و کسانی که از جهاد بازمانده‌اند وعده «حُسنی» داده است.

از این رو، کسانی که مشمول این وعده نیکو شده‌اند، افرادی هستند که در آن شرایط خاص، جهاد به صورت عینی بر آنان واجب نبوده و نیروی کافی برای مقابله با دشمن وجود داشته است.

آیه دیگری که در این زمینه مورد توجه قرار گرفته، آیه ۱۲۲ سوره توبه است:

 «وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً  فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ»

بر اساس این آیه، شایسته نیست که همه مؤمنان به‌طور هم‌زمان حرکت کنند؛ بلکه باید از هر گروهی، جمعی رهسپار شوند و گروهی دیگر برای فراگیری دین و آگاه ساختن مردم باقی بمانند.

از این رو، آیه نشان می‌دهد که خروج همگانی برای جهاد در همه شرایط لازم نیست و گاه لازم است بخشی از جامعه اسلامی به وظایف دیگر بپردازند.

هدف از جنگ و جهاد چیست؟

توضيحى در مورد واجب كفايى

 در تعريف واجب كفايى گفته‏ اند:

«واجب كفايى آن باشد كه قصد و غرض اصلى از آن به انجام گرفتن آن توسط شخصى يا اشخاص حاصل شود، و منظور از آن به همه افراد و اشخاص تعلق نگرفته است و يا شخص معينى مُلزَم به انجام آن نباشد.

و شكّى نيست كه امورى مانند جهاد، كفايى است كه منظور از آن تنها حفظ اسلام است و همين طور است كفن و دفن و نماز ميت و نجات دادن غريق.

اين گونه امور اولًا و بالذّات بر تمام افراد مكلف واجب مى‏ باشد، نهايت موقعى كه به اندازه كافى قيام كردند و آن را انجام دادند از عهده ديگران ساقط مى ‏شود،

و اگر اصولًا انجام نشود همه مؤاخذ و معاقب مى‏ باشند و چون مفاسد آن دامن‎ گير همه مى ‏شود، بنابراين بر همه واجب است كه در انجام آن كوتاهى نكنند.»[1]

تبدیل شدن واجب کفایی به عینی

البته واجب كفايى بعضى اوقات بر حسب مقتضيات به واجب عينى مبدل مى‏ شود مثلًا نماز ميت واجب كفايى است ولى هرگاه جز يك نفر حاضر نبود، تبديل به واجب عينى مى‏ شود.

جهاد نيز اين گونه است كه در بعضى مواقع بر بعضى افراد واجب عينى مى‏ شود مانند آنكه امام شخص يا اشخاص خاصى را به خاطر اقتضاء مصلحتى كه در خصوص آن افراد هست مُعَيناً به جهاد فراخواند يا كفايت نكردن كسانى كه مشغول جهادند از دفع دشمن مگر به طور اجتماع و اتفاق، يا شخص به واسطه نذر و عهد بر خودش معين ساخته باشد.[2]

از اين جهت قرآن كريم در اوايل هجرت پيامبر به مدينه و تشكيل حكومت اسلامى كه تعداد مسلمانان در مقابل كفار و مشركان اندك بود به كسى اجازه تخلف از جنگ را نمى‏ دهد و مى ‏فرمايد:

«مَاكَانَ لْأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُم مِنَ الْأَعْرَابِ أَن يَتَخَلَّفُوا عَن رَسُولِ اللّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَن نَفْسِهِ … (توبه: 120)؛

اهل مدينه و عرب هاى باديه‏ نشين اطراف آن را نرسد كه از [فرمان‏] پيامبر خدا سر باز زنند و جان خود را عزيزتر از جان او بدانند …»

اين آيه مربوط به جنگ بدر است[3] كه در اوايل تشكيل حكومت اسلامى در مدينه، اتفاق افتاد.

جمع ‎بندی

در منابع اسلامی، اصل جهاد دفاعی به عنوان یک «واجب کفایی» شناخته شده است؛ یعنی تکلیفی که تحقق آن در جامعه کافی است و انجام گروهی از مسلمانان، آن را از عهده دیگران برمی‌دارد.

آیات قرآن نیز این موضوع را تأیید می‌کنند. در آیه ۹۵ نساء، خداوند کسانی را که بدون عذر از میدان جهاد بازمی‌مانند نکوهش می‌کند، اما این آیه دلالتی بر وجوب عینی جهاد بر همه افراد ندارد.

آیه ۱۲۲ توبه هم نشان می‌دهد که خروج همگانی در همه شرایط ضرورت ندارد و تقسیم وظایف میان مؤمنان پذیرفته شده است.

با این حال، جهاد کفایی می‌تواند در شرایطی به واجب عینی تبدیل شود؛ از جمله هنگام حمله دشمن، کمبود نیرو، یا زمانی که حاکم اسلامی فرمان بسیج عمومی صادر کند.

در این شرایط، دفاع بر همه توانمندان واجب می‌شود.

به‌طور خلاصه، جهاد در حالت عادی تکلیف عمومی اما کفایی است؛ اما در شرایط اضطراری یا تهدید مستقیم، به تکلیفی فردی و عینی تبدیل می‌شود.

منابع 

[2] . جعفر بن حسن حلی، شرايع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، اسماعیلیان، 1408 ق، ج 1، ص 307.

[3] . فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان، قم، ناصر خسرو، 1385ج 5، ص 81 و 82.