قوق مردم در سیره پیامبر اکرم (ص)
پیامبر اکرم (ص) برای ساختن جامعه سالم درباره رفتار با مردم، همسایگان و زیردستان چه سفارش‌هایی داشتند و خودشان در عمل چگونه حقوق مردم را رعایت می‌کردند؟
پاسخ
برای رسیدن به جواب، باید هم به سخنان پیامبر (ص) نگاه کنیم و هم به رفتار روزمرّه او؛ چون در سیره او این سفارش‌ها از حرف فراتر رفته و به سبک زندگی تبدیل شده است.
۱. جایگاه حق‌الناس در نگاه اسلام
در نگاه اسلام، حقوق مردم بر حق خدا مقدم است؛ زیرا ممکن است خدا در قیامت از حقوق خود بگذرد، اما هیچ‌کس از حق خود نمی‌گذرد. امام علی(ع) فرمود: «خدا حقوق بندگان خود را بر حقوق خود مقدم کرده است، پس هرکس که حقوق بندگان خدا را رعایت کند، حقوق خدا را نیز رعایت کرده است».[1]
۲. توصیه‌های پیامبر (ص) درباره حقوق مردم
از روایات، این موارد به دست می‌آید:
هر چه برای خود می‌پسندی، برای دیگران نیز بپسند.
۳. پرهیز از آزار آنها با گفتار و کردار.
پرهیز از تکبر نسبت به آنها.
۴. پرهیز از سخن‌چینی و نیز گوش دادن به سخن‌چینی سخن‌چینان.
۵. عدم قطع رابطه بیش از سه روز.
نیکی کردن در حق آنها با حداکثر توان.
خوش‌اخلاقی، نرم‌خویی و گشاده‌رویی نسبت به همه.
وفای به عهد و پیمان با آنها و عدم خیانت به آنها.
احترام به همه براساس شأن و منزلتی که دارند، به‌ویژه احترام به بزرگان هر قوم.
خیرخواهی برای آنها.
اصلاح و آشتی دادن کسانی که به عللی از یکدیگر جدا شده، دشمنی پیدا کرده‌اند.
پرده‌پوشی از زشتی‌ها و خطاهای مردم.[2]
کوشش در رفع نیاز آنها تا حد امکان.
سلام کردن به مردم.
هم‌نشینی با نیازمندان.
پی‌جویی وضعیت مردم و رسیدگی به مشکلات آنها و شرکت در مجالس و مراسم آنها.
مواسات با آنها در دارایی خود.
عیادت آنها به هنگام بیماری.
شرکت در تشییع جنازه آنها.
به نیکی یاد کردن از آنها پس از مرگشان.
تأکید پیامبر (ص) بر حقوق همسایگان
در روایات، افزون بر حقوق پدر و مادر و خویشاوندان، بر حقوق همسایگان، دوستان، میهمانان و زیردستان بیشتر تأکید شده است. رسول خدا (ص) فرمود: «بهترین یاران خدا کسانی هستند که نسبت به یاران خود بهترین باشند و بهترین همسایگان خدا کسانی‌اند که برای همسایه خود بهترین باشند».[3]
عبداللَّه بن عمرو گوسفندی را برای مجاهد ذبح کرد و نزد وی برد. مجاهد دو بار پرسید:
«آیا از این گوسفند، به همسایه یهودی ما هم هدیه کردید؟» و گفت: من از رسول خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود:
«جبرئیل همواره مرا به رعایت حقوق همسایه سفارش می‌کرد؛ چندان که پنداشتم، همسایه را نیز یکی از وارثان قرار خواهد داد».[4] امام علی (ع) نیز در آستانه شهادت خویش، همین روایت را نقل کرده است.[5]
مردی از انصار نزد پیامبر (ص) آمد و گفت خانه‌ای خریده که نزدیک‌ترین همسایه‌اش «از او هیچ خیری امید ندارم و از شرش هم در امان نیستم».
پیامبر(ص) به امام علی(ع)، سلمان و ابوذر دستور داد سه بار با بلندترین صدا اعلام کنند:
«که هرکس همسایه‌اش از شر او در امان نباشد، ایمان ندارد.» سپس رسول خدا صلی الله علیه وآله با دستش به چهل خانه از مقابل پشت سر و از سمت راست و چپش اشاره کرد (و آنها را همسایه انسان دانست.)[6]
در روایتی دیگر فرمود:
«هرکس همسایه‌اش را بیازارد، خدا بوی بهشت را بر او حرام می‌کند و جایگاهش در آتش است که چه بد جایگاهی است! و هرکس حق همسایه‌اش را تضییع کند، از ما نیست».[7]
۴. توجه به نیازهای همسایه
سفارش به همسایه حتی در خوراک و پوشاک او دیده می‌شود:
«هرکس که سیر بخوابد؛ ولی همسایه‌اش گرسنه باشد، به من ایمان نیاورده است».[8]
روزی یکی از یاران پیامبر (ص) سر وقتِ قراری که گذاشته بود نرسید. پیامبر (ص) پرسید چرا دیر آمدی؟ گفت: لباسی نداشتم که بپوشم و بیرون بیایم. فرمود: «آیا همسایه‌ای که دو دست لباس داشته باشد، نداشتی که یکی از آنها را به تو عاریه دهد؟» گفت چنین همسایه‌ای دارم. پیامبر (ص) فرمود: «اکنون که لباسش را به تو عاریه نداده، برادر تو محسوب نمی‌شود».[9]
۵. فهرست حقوق همسایه
پیامبر (ص) حقوق همسایه را چنین برشمردند:
خانه‌ات را چندان بلند نسازی که مانع از رسیدن باد به او شود؛ مگر آنکه خود او اجازه دهد.
اگر میوه‌ای خریدی، به او نیز بدهی و اگر چنین قصدی نداری، مخفیانه به خانه‌ات ببری تا او نبیند.
اجازه ندهی که فرزندت میوه را بیرون برد و باعث حسرت و اندوه فرزندان همسایه‌ات شود.
با بوی غذاهایت او را نیازاری، مگر آنکه مانع از رسیدن بوی غذایت به او شوی.
۶. حقوق زیردستان و کارکنان
پیامبر (ص) فرمود: «هرکس برادر مسلمانی، زیر دست او بود، باید از آنچه خود می‌خورد، به او بدهد و از آنچه خود می‌پوشد، بر او بپوشاند و به وی کاری واگذار نکند که از عهده‌اش برنمی‌آید و اگر (بنا به ضرورت) چنین کرد، به او در انجام آن کمک کند».
جمع‌بندی
رعایت حقوق مردم، ستون اخلاق اجتماعی در سیره پیامبر (ص) است. او مسلمانان را به خوش‌رفتاری، احترام، خیرخواهی، کمک به نیازمندان و پرهیز از آزار دیگران سفارش می‌کرد و درباره همسایگان و زیردستان سفارش‌های ویژه‌ای داشت.
از نگاه سیره نبوی، جامعه سالم وقتی ساخته می‌شود که هرکس فقط به حق خود فکر نکند، بلکه به حق دیگران هم توجه داشته باشد؛ رعایت حق‌الناس، مهم‌ترین نشانه اخلاق اجتماعی در سبک زندگی پیامبر اکرم (ص) است.
منابع
[1] . عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، شرح غررالحكم، شرح: محمد خوانساری، تهران، دانشگاه تهران، 1384، ص 53.
[2] . « قال‌النبی(ص) من ستر علی مسلم ستره‌الله تعالی فی‌الدنیا و الاخره»
[3] . محمد بن عیسی ترمذی، سنن الترمذی، مصر، مصطفى البابي الحلبي، 1395 ق، ج3، ص224.
[4] . ما زال جبرئیل یوصینی بالجبار حتی طننت أنه سیورثه (همان، ج3، 233).
[5] . الله فی جیرانکم فانه وصیه نبیکم، ما زال یوصی بهم ظنا انه سیورثهم (محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، همان، ج71، ص153).
[6] . لا ایمان لمن لم یأمن جاره بواثقه (محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشيعه، قم، آل البیت، 1414 ق، ج8، ص487).
[7] . محمد باقرمجلسی، بحار الانوار، همان، ص71، ص150.
[8] . ما آمن بی من بات شبعاتاً و جاره المسلم جائع ( همان، ج 71، ص 152).
[9] . محمدبن علی ابن بابویه، مصادفه الاخوان، تهران، تشیع، 1325، ص36.
