خودآگاهی دقیقاً چه معنایی ذارد و چرا برای رشد ما ضروریه؟
خودت رو واقعاً میشناسی ؟
پاسخ
خیلی وقتها انسان گمان میکند خودش را بهطور کامل میشناسد؛ اما وقتی دقیقتر نگاه میکند، درمییابد که بخشهای مهمی از وجودش را یا ندیده یا چندان جدی نگرفته است.
پیش از ورود به بحث، لازم است مفهوم خودآگاهی را روشن کنیم. منظور از خودآگاهی، آگاهی شناسنامهای نیست؛ اینکه نام ما چیست، نام پدر و مادرمان چیست، در کجا متولد شدهایم و کجا زندگی میکنیم.
همچنین، مقصود از آن، خودآگاهی زیستشناختی هم نیست که شناخت انسان را تنها اندکی بالاتر از حیواناتی مانند خرس و میمون بداند. بلکه خودآگاهی به این معناست که انسان جایگاه واقعی خویش را در عالم هستی درک کند؛ بداند که موجودی صرفاً مادی نیست، بلکه پرتوی از روح الهی در وجود او قرار دارد.
بداند که میتواند در عرصه معرفت از فرشتگان پیشی بگیرد و نیز آگاه باشد که موجودی آزاد، مختار و مسئول است؛ مسئول خویشتن، دیگران و ساختن جهانی بهترچنین درکی از خود، موجب میشود انسان مبدأ و معاد و هدف آفرینش را بشناسد، آفریدگار را درک کند، از فرستادگان او پیروی نماید، دانش سودمند بیاموزد، از بیهودگی دوری کند، کرامت و عزت خویش را حفظ نماید و دایره وجودی خود را گسترش دهد.
در این صورت، افکار، گفتار و کردار او همواره بهسوی کمال جهت میگیرد؛ چنانکه امیرمؤمنان(ع) فرمودهاند:
«رَحِمَ اللَّهُ امْرَءً عَلِمَ اینَ وَ فى اینَ وَ الى اینَ؛[1]خدا رحمت کند کسى را که بداند از کجا آمده، در چه جایگاهى هست و به کجا خواهد رفت.»
با این نگاه، مهارت خودآگاهی به معنای بررسی واقعگرایانه فرد درباره باورها، ارزشها، احساسات، آرمانها، تواناییهای بالقوه و بالفعل و حتی ویژگیهای ظاهری اوست و استفاده از این شناخت در تصمیمگیریها، بهگونهای که به نفع خود و روابطش با دیگران باشد.
برای دستیابی به چنین شناختی، باید توجه داشت که خودآگاهی یک مفهوم ساده و یکبعدی نیست؛ بلکه دارای ابعاد گوناگونی است که هر یک نقش مهمی در رشد و تعالی انسان ایفا میکنند.
ابعاد خودآگاهی
خودآگاهی ابعاد گوناگونی دارد. در ادامه، مهمترین ابعاد خودآگاهی بررسی میشود.
خودآگاهی جسمی
خودآگاهی جسمی به معنای بازرسی و بازبینی کامل و دقیق بدن برای شناسایی نقاط قوت و ضعف جسمی و نیز مدیریت چرخۀ زیستی جسمی است.
بیشک اقدام اثربخش در زمینۀ بهزیستی، مستلزم آگاهی از نقاط قوت و ضعف جسمی است. برای این منظور، باید فهرستی از کارهایی که باید برای داشتن سلامت، شادابی و جذابیت ظاهری انجام شود، تهیه کرد.
خودآگاهی روحی
خودآگاهی روحی به معنای آگاهی از استعدادها و قابلیتهای ذاتی خود است. این قابلیت ها ارزشمندترین سرمایۀ ذاتی انساناند. علت ناآگاهی بیشتر انسانها از آن، نخست، این است که ضمیر ناخودآگاه خود را برای عملکردی ضعیف برنامه ریزی میکنند و دوم اینکه، اقدامی برای بهرهبرداری از آن و خودشکوفایی نمیکنند.
چراکه سطح انتظار از خود با سطح آگاهی از خود متناسب است؛ یعنی هرقدر سطح آگاهی از خود بالاتر باشد و نسبتبه ظرفیت بیپایان وجود خود، آگاهی بیشتری وجود داشته باشد، به همان میزان، سطح انتظار از خود نیز افزایش مییابد.
برعکس، چنانچه سطح آگاهی از ظرفیت ذاتی خود در حد مطلوب نباشد، انتظار از خود نیز کاهش مییابد درنتیجه، فرد خود را دستکم میگیرد، و اعتمادبه نفس خود را از دست میدهد.
ازسوی دیگر، اگر فرد از گنجینه های ذاتی خودآگاهی در خود نداشته باشد، هیچ گونه اقدامی در زمینۀ استخراج و بهره برداری از آن انجام نمیدهد و این سرمایه های ذاتی دستنخورده و بالقوه در فرد باقی خواهد ماند.
خودآگاهی ذهنی
خودآگاهی ذهنی به معنای آگاهی از سبک شناختی، نوع و سطح توانمندیها، حد و اندازه خود و نیز چرخۀ زیستی ذهنی خود است. منظور از آگاهی از سبک شناختی این است که هر فرد باید بررسی کند که کسب آگاهی و یادگیری او بیشتر از چه راهی صورت میگیرد، از راه خواندن یا شنیدن یا نوشتن و یا انجام دادن.
هریک از روشهای شناخت به بخشی از واقعیت یا حقیقت را توجه میکنند و به تناسب ترکیب سنجیدهای که پیدا میکنند از درجۀ تکاملی بالاتری برخوردار میشوند.
امام علی (ع) میفرماید: «الْعالِمُ یَنْظُرُ بِقَلْبِهِ وَ خاطِرِه و الْجاهِلُ یَنْظِرُ بَعینِهِ وَ ناظِرِه؛[2] دانشمند با دیدۀ قلب و اندیش هاش نظر میکند ولی نادان با چشم ظاهری خود میبیند.»
افزونبراین، هر فرد باید از نوع و سطح توانمندیهای خود بهمنظور پذیرفتن مسئولیت و اقدام در چهارچوب آن آگاهی پیدا کند؛ زیرا هرکس برای کاری که آفریده شده، لایقتر است و آن را بهآسانی انجام میدهد. امام علی(ع) میفرماید: «عاقل کسی است که کاری را که در توان او نیست فرو گذارد.»[3]
خودآگاهی عاطفی
خودآگاهی عاطفی به معنای آگاهی از هوش عاطفی (EQ) و چرخۀ زیستی احساسی خود است. براساس یافتههای علمی، نقش احساسات و عواطف مثبت در کنار عوامل منطقی در موفقیت انسانها بهطور شایسته شناخته نشده است.
برخی پژوهشگران نقش هوش عاطفی را در موفقیت 80درصد و نقش هوش منطقی (IQ) را تنها 20درصد میدانند. به عبارت دیگر، این هوش احساسی است که موفقیت و کامیابی انسان در زندگی شخصی، شغلی و اجتماعی را تعیین میکند نه بهرۀ هوشی (IQ).
مطالعۀ زندگی افراد موفق جهان نیز شاهد خوبی برای اثبات این حقیقت است. براساس این بررسیها، عوامل کامیابی افراد برجسته ناشی از احساسات مثبت است که آنان در خود ایجاد میکنند و برعکس، افراد ناموفق کسانی هستند که احساسات منفی را در خود پرورش میدهند.
این عوامل احساس مثبت عبارتاند از: احساس عزت نفس، دوست داشتن و عزیز داشتن خویش، مسئولیتپذیری، آرمانگرایی، مثبتاندیشی و بردباری؛ ازجمله احساسات منفی هم میتوان به بدبینی، ترس از شکست، اضطراب، احساس ناتوانی، احساس حقارت و ترس از تنبیه، احساس عدم امنیت و احساس گناه نام برد.[4]
جمعبندی
خودآگاهی، صرف دانستن اطلاعات ظاهری درباره خود نیست، بلکه درک عمیق جایگاه انسان در عالم و شناخت ظرفیتهای واقعی اوست. چنین شناختی به انسان کمک میکند مسیر زندگی خود را آگاهانهتر انتخاب کند و در جهت رشد و کمال حرکت نماید
این آگاهی زمانی کاملتر میشود که انسان خود را در ابعاد مختلف بررسی کند؛ از جسم و وضعیت بدنی گرفته تا استعدادهای درونی، توانمندیهای ذهنی و حالات عاطفی. هر یک از این ابعاد، بخشی از حقیقت وجود انسان را نشان میدهد و نادیده گرفتن هرکدام میتواند مانعی در مسیر پیشرفت باشد.
در نهایت، کسی که به خودآگاهی دست مییابد، نهتنها تواناییها و محدودیتهای خود را بهتر میشناسد، بلکه با تقویت احساسات مثبت و مدیریت درست افکار و رفتار، میتواند زندگی متعادلتر، موفقتر و معنادارتری برای خود بسازد
منابع
[1]. سیدروحالله موسوی خمینی، آداب الصلاة، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی (ره)، 1388، ص 93.
[2]. همان، ج 1، ص 325.
[3]. همان، ص 233.
[4]. ر.ک. محمود رضایی و علیاکبر مهاجری، مهارتهای مدیریت خویشتن، تهران، مؤسسۀ تحقیقات و آموزش مدیریت، 1385، ص 43، 206، 353 و464.
سوالات و پاسخها
1. سؤال: خودآگاهی چیست و چرا برای رشد انسان ضروری است؟ پاسخ: خودآگاهی به معنای درک جایگاه واقعی فرد در عالم هستی و شناخت عمق وجود خود است. این آگاهی به انسان کمک میکند هدفهای آفرینش را بشناسد و در راستای رشد و کمال حرکت کند.
2. سؤال: خودآگاهی از چه ابعادی تشکیل شده است؟ پاسخ: خودآگاهی دارای ابعاد جسمی، روحی، ذهنی و عاطفی است که هر یک نقش مهمی در رشد و تعالی انسان ایفا میکنند.
3. سؤال: خودآگاهی جسمی به چه معناست؟ پاسخ: خودآگاهی جسمی به معنای شناخت نقاط قوت و ضعف جسمی و مدیریت بهزیستی بدن است.
4. سؤال: خودآگاهی روحی چه اهمیتی دارد؟ پاسخ: خودآگاهی روحی به شناخت استعدادها و قابلیتهای ذاتی انسان مربوط میشود و عدم آگاهی در این زمینه میتواند منجر به کاهش اعتماد به نفس و دستکم گرفتن خود شود.
5. سؤال: خودآگاهی ذهنی چگونه تعریف میشود؟ پاسخ: خودآگاهی ذهنی به معنای آگاهی از سبک شناختی و سطح توانمندیهای خود است که به فرد کمک میکند از تواناییهای خود به درستی بهرهبرداری کند.
6. سؤال: نقش هوش عاطفی (EQ) در موفقیت چیست؟ پاسخ: هوش عاطفی نقش مهمی در موفقیت دارد به طوری که برخی پژوهشگران آن را 80 درصد موفقیت و هوش منطقی (IQ) را 20 درصد میدانند.
7. سؤال: چگونه میتوان به خودآگاهی کاملتری دست یافت؟ پاسخ: برای رسیدن به خودآگاهی کامل، فرد باید خود را در ابعاد مختلف از جمله جسم، روح، ذهن و عواطف بررسی کند تا حقیقت وجود خود را بهتر درک کند.
