چطور ارتباطی بسازیم که ماندگار و اثرگذار باشد؟
برای داشتن یک ارتباط کلامی مؤثر، چه اصولی را باید رعایت کنیم؟
بسیارى از افراد علاقه دارند در ارتباط با همنوعان خویش زندگى موفقى داشته باشند، ولى به دلیل ناآگاهى از اصول و روشهای ارتباط و به کار نگرفتن آنها، توانایى برقرارى روابط مناسب را از دست مى دهند و بناچار گوشه گیر مى شوند.
شناخت اصول ارتباط مؤثر، بهویژه در گفتوگوهای روزمره، میتواند مسیر تعاملات ما را بهطور جدی تغییر دهد و کیفیت روابط را بهبود ببخشد.
در اینجا براساس آموزه های دینی، به برخی از مهمترین اصول مؤثرکه یکی از آنها اصول و راهکارهای ارتباط کلامی در روابط با دیگران است اشاره می کنیم:
الف) اجازه گرفتن
یکی از آداب زیبا برای برقراری ارتباط مؤثر و سودمند، آن است که هنگام ورود به محل زندگی یا کار دیگران، از آنان اجازه بگیریم. هرچند این کار در قالب سخن یا عمل میتواند تحقق یابد، ولی مهم اثر آموزندۀ آن در تعامل با دیگران است.
خداوند در قرآن کریم دربارۀ رعایت این ادب اسلامی می فرماید:
«یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیوتاً غَیرَ بُیوتِکمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها ذلِکمْ خَیرٌ لَکمْ لَعَلَّکمْ تَذَکرُونَ (نور: 27)؛ اى کسانى که ایمان آورده اید! در خانه هایى غیر از خانه خود وارد نشوید تا اجازه بگیرید و بر اهل آن خانه سلام کنید؛ این براى شما بهتر است؛ شاید متذکر شوید».
نکتۀ دیگری که دربارۀ این ادب اسلامی در آیین اسلام بر آن تأکید شده، رعایت آن حتی دربارۀ نزدیکترین افراد به انسان است. سیرۀ رسول خدا (ص) بهترین الگو برای رهروانش است.
در روایتی وارد شده است که پیامبر(ع) هنگامى که میخواست وارد خانه دخترش فاطمه(س) شود، نخست بر در خانه می آمد، دست به روى در میگذاشت و در را کمى عقب میزد، سپس می فرمود: «السلام علیکم.» فاطمه (س) پاسخ سلام پدر را می داد، بعد پیامبر(ع) می فرمود: «اجازه دارم وارد شوم؟» گفته میشد وارد شو اى رسولخدا!… .[1]
ب) سلام کردن
مهمترین نکته ای که هنگام شروع ارتباط مؤثر باید در نظر گرفت این است که بسیاری از اشخاص به علت شرم و حیای ذاتی از آغاز کردن گفتوگو خودداری می ورزند و از اینکه طرف مقابل تمایلی به گفتوگو نداشته باشد، می ترسند.
ازاینرو، تمام افراد در جهان هنگامى که به هم مى رسند براى اظهار تمایل به ارتباط با دیگران از روش هایی بهره می گیرند که گاهى جنبۀ لفظى و گاهی به صورت عملی است.
در اسلام، بهترین روش برای آغاز ارتباط کلامی، سلام کردن است.
اگر بیطرفانه این تحیت اسلامى، که محتوى توجه به خدا و دعا براى سلامت طرف و اعلام صلح و امنیت است، را با تحیت هاى دیگرى که در میان اقوام گوناگون معمول است مقایسه کنیم، ارزش و برتری آن بیش ازپیش روشن می شود.
آغاز هرگونه ارتباط با واژۀ سلام به مخاطب این پیام را میرساند که او نسبت به طرف مقابل مهر و محبت دارد و میخواهد با این کار عشق و علاقۀ خود را به شنونده القا کند و عواطف و احساسات او را برانگیزاند.
بنابراین، هنگامی که ما به کسی سلام میدهیم، نه تنها زمینۀ ارتباط با فرد دیگر را فراهم می کنیم، بلکه با این لفظ، محبت و دوستی خود را نیز اعلام می کنیم که خود در برقراری مؤثر این ارتباط بسیار اثرگذار است؛ به ویژه اگر ادای این لفظ همراه با حالت عاطفی و خوشایند باشد.
خداوند در قرآن کریم دربارۀ سلام کردن در قالب قانونی کلی خطاب به پیامبراکرم(ع) می فرماید:
«وَ إِذا جاءَک الَّذینَ یؤْمِنُونَ بِآیاتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَیکمْ… (انعام: 54)؛ هرگاه کسانى که به آیات ما ایمان دارند، نزد تو آیند، به آنها بگو: سلام بر شما.»
در روایات اسلامى نیز تأکید بسیاری بر سلام شده است؛ تاآنجاکه از پیغمبراکرم(ع) نقل شده: «إِذَا الْتَقَیتُمْ فَتَلَاقَوْا بِالتَّسْلِیمِ وَ التَّصَافُحِ وَ إِذَا تَفَرَّقْتُمْ فَتَفَرَّقُوا بِالاسْتِغْفَار.[2] چون به هم رسیدید، با سلام دادن و مصافحه کردن برخورد کنید، و هرگاه از هم جدا شدید با آمرزشخواهى براى یکدیگر از هم جدا گردید».
پ) نیکو سخن گفتن
ازجمله نعمتهاى پرارج و گرانقدرى که خداوند متعال به انسان ارزانی داشته و مایۀ اصلى آن را با سرشت بشر درآمیخته، قدرت بیان است.
انسان با قدرت بیان میتواند با دیگران ارتباط برقرار کند و نهفته های درونی خود، ادراک ها و احساسات خود را به دیگران منتقل سازد.
البته هر نوع سخن گفتنی موجب ارتباط مؤثر نمیشود، بلکه برای ارتباط مؤثر و پیوسته باید این نعمت الهی به شیوهای نیکو و زیبا ادا شود.
در قرآن کریم براى سخن زیبا و نیکو ارزش بسیاری قائل شده و با بیانى سرشار از عطوفت و صمیمیت از بندگان خدا خواسته است، تا سخن خود را به برترین صورت بر زبان آورند:
«وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً (بقره: 83)؛ با مردم به زبان خوش سخن بگویید.» خداوند در آیه ای دیگر می فرماید:
«قُلْ لِعِبادى یقُولُوا الَّتى هِىَ أَحْسَن (اسراء: 53)؛
به بندگانم بگو برترین سخن را بگویند.» یعنى سخن خوش و پسندیدهاى که موجب خشنودى شنونده شود و آنگونه که انسان دوست دارد دیگران با او سخن بگویند.
برای اینکه نیکو سخن گفتن به چه صورت است، در قرآن کریم و روایت های اسلامی شاخص ها و معرف هایی برای آن ذکر شده است که توجه و به کارگیری آنها تعامل و ارتباط با دیگران را تسهیل و پردوام میسازد و منشأ آثار و برکات بسیاری در زندگی باشد که از مهمترین آنها میتوان به عفت کلام و رعایت ادب اسلامی در سخن گفتن،[3]سنجیده و حساب شده حرف زدن،[4] نرم سخن گفتن[5] و… اشاره کرد.
ت) اعتمادآفرینی
یکی دیگر از عوامل مهم برقرار ارتباط مؤثر و نفوذ در مخاطب کسب اعتماد وی است.
هرچه این اعتماد بیشتر باشد، پذیرش مخاطب افزایش مییابد. قرآن کریم با اشارهای نغز در داستان حضرت ابراهیم(ع) این واقعیت را بیان شده است: هنگامی که جمعی از فرشتگان برای نابودی قوم لوط به صورت ناشناس نزد حضرت آمدند و از خوردن غذا خودداری ورزیدند، حضرت ابراهیم(ع) احساس بیگانگی و دلهره کرد و از گفتوگوی با آنان خودداری ورزید.
ولی پس از شناسایی و دریافت بشارت از آنان، باب گفتوگو را دربارۀ مأموریت آنان و شفاعت از قوم لوط گشود: «فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهیمَ الرَّوْعُ وَ جاءَتْهُ الْبُشْرى یجادِلُنا فی قَوْمِ لُوطٍ (هود: 74)؛ هنگامی که ترس ابراهیم فرو نشست و بشارت به او رسد دربارۀ قوم لوط با ما مجادله میکرد.»
از این آیه برمیآید که پیش شرط گفتوگوهای مؤثر و سازنده، ایجاد فضایی امن همراه با اعتمادی متقابل است. حضرت امام خمینی(ره) دربارۀ نقش اعتماد در روابط اجتماعی میفرماید:
«زندگانی اجتماعی چرخ بزرگش بر اعتماد مردم به یکدیگر می چرخد که اگر خدای نخواسته اعتماد از بنیالانسان برداشته شود، ممکن نیست بتوانند با راحتی زندگی کنند و پایۀ بزرگ اعتماد، بر امانت و ترک خیانت گذاشته شده است.
پس شخص خائن، مورد اطمینان نیست و از مدنیت و همعضوی جامعۀ انسانی خارج است و او را در محفل مدینۀ فاضله به عضویت نمیپذیرند و معلوم است چنین شخصی با چه حالت سخت و زندگی تنگی زیست مینماید.[6]
از مهمترین عناصری که میتواند اعتماد را تقویت کند میتوان به راستگویی، خیرخواهی و پرهیز از خودمحوری اشاره کرد.
ث) توجه به سطح فهم و نیاز مخاطب
توجه به سطح فهم مخاطب نقش بسزایی در برقراری ارتباط مؤثر با دیگران ایفا می کند. هرچه فرد شناخت بیشتری از سطح خرد و دانش مخاطب داشته باشد به همان میزان میتواند با ایجاد هم سطحی و همسانی بین خود و مخاطب، ارتباطی مؤثر برقرار کند.
ازاین رو، پیامبران الهی هر کدام متناسب با سطح فهم مخاطب به تبلیغ رسالت می پرداختند. رسول خدا(ص) دراین باره می فرماید:
«إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِیاءِ نُکلِّمُ النَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِم؛[7]ما پیامبران مأموریم تا با مردم به اندازۀ درک و عقلشان سخن بگوییم.»
جمعبندی
ارتباط مؤثر، مهارتی آموختنی است که بر پایه اصولی مانند رعایت ادب، آغاز درست گفتوگو، نیکو سخن گفتن، ایجاد اعتماد و توجه به ویژگیهای مخاطب شکل میگیرد.
هرچه این اصول آگاهانهتر و دقیقتر به کار گرفته شوند، روابط انسانی عمیقتر، پایدارتر و سازندهتر خواهند شد و زمینه رشد فردی و اجتماعی انسان را فراهم میکنند.
منابع
[1]. ر.ک. ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتبالاسلامیه، 1374، ج 14، ص 431.
[2]. عباس قمی، سفینه البحار، قم، اسوه، 1414ق، ج 4، ص 237.
[3]. امام علی(ع): «إِیاک وَ مُسْتَهْجَنَ الْکلَامِ فَإِنَّهُ یوغِرُ الْقُلُوبَ (محمدبن حسین جمال خوانساری، شرح غررالحکم و دررالکلم، تصحیح جمالالدین حسینی ارموی، تهران، دانشگاه تهران، 1366، ج 2، ص 298)؛ ازسخن زشت بپرهیزید که دلها را به کینه میآورد.»
[4]. امام علی(ع): «فَکرْثُمَّ تَکلَّمْ تَسْلَمْ مِنَ الزَّلَلِ (همان، ج 4، ص 506)؛ بیندیش سپس سخن بگو تا از لغزشها درامان باشى.»
[5]. امام علی (ع): «عَوِّدْ لِسانَک لینَ الْکلامِ وَ بَذْلَ السَّلامِ یکثُرْ مُحِبُّوک وَ یقِلَّ مُبْغِضُوک (همان، ص 329)؛ زبانت را به گفتار نرم و سلام دادن عادت بده، تا دوستانت زیاد و دشمنانت کم شوند.»
[6]. سیدروحالله موسوی خمینی، شرح چهلحدیث، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، 1388، ص 476.
[7]. محمدبن یعقوب کلینی، الکافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1407ق، ج 1، ص 23.
