دیدگاه اسلام درباره فقر
پاسخ
اسلام هیچگاه با فقر موافق نیست و بر تولید ثروت تأکید دارد اما با اسراف و دنیاگرایی مخالف است؛ نه انباشت ثروت و نه تهیدستی هیچدام مطلوب اسلام نیست.
هرچند افراد فقیر بسیاری در سایه ایمان بخدا از گزند خطرات فقر خود را حفظ میکنند اما از دیدگاه اسلامی تنگدستی، پیامدهای ناگواری برای برخی از مردم دارد که بر اخلاق فردی و اجتماعی افراد (نه همه آنها) اثر میگذارد.
البته باید توجه داشت که این پیامدها مطلق نیست و بر افراد مختلف تأثیر یکسانی ندارد ولی در هر صورت کم یا زیاد؛ غالب مردم از این اثرات نامطلوب، آسیب میبینند.
حضرت على عليه السلام مى فرمايد:
«الْعُسْرُ يُفْسِدُ الْأَخْلاقَ»[1] سختى وتنگدستى، اخلاق را فاسد مى كند؛ و باز مى فرمايد: «ضَروُرَةُ الْفَقْرِ تَبْعَثُ عَلى فَظيعِ الْأَمْرِ»[2] شدّت احتياج، انسان را به كارهاى ناروا وا مى دارد.
برای روشن تر شدن پاسخ این سوال به بيان برخى از تأثيرات فقر بر زندگی مى پردازيم:
الف) زيادى گناه و خطا
گناه، عواملى دارد كه يكى از آنها فقر است، وهمان طورى كه درگذشته اشاره كرديم، در انسان فقير زمينه برخى از گناهان بيشتر است. حضرت على (ع) مى فرمايد: «لا تَلُمَّ انْساناً يَطْلُبُ قُوتَهَ، فَمَنْ عَدِمَ كَثُرَ خَطاياهُ[3]
كسى را كه دنبال لقمهنانى مى گردد، ملامت نكن، چون آن كس كه ندارد، خطايش زياد مى شود».
امام صادق عليه السّلام فرمود:
«غِنىً يَحْجُزُكَ عَنِ الظُّلمْ، خَيْرٌ مِنْ فَقْرٍ يَحْمِلُكَ عَلَى الْأِثْمِ[4] بى نيازى كه تو را از ظلم باز دارد، بهتر است از فقرى كه تو را به گناه بكشاند».
در اين كلام گهربار، علاوه بر اينكه ثروت با تهيدستى مقايسه شده، تصريح شده است كه تنگدستى، زمينه گناه است.
سعدى گويد:
«اغلب تهيدستان، دامن عصمت به معصيت آلايند و گرسنگان نان ربايند. با گرسنگى، قوّت پرهيز نماند افلاس، عنان از كف تقوا بستاند»[5]
ب) ذلّت و خوارى
يكى ديگر از آثار فقر بر اخلاق، ذلّت و خوارى است. انسان فقيرى كه قانع و صابر نباشد، و به خاطر تهيدستى، دست نياز به سوى ديگران دراز كند، از چشم ديگران مى افتد، و در نظر آنان خوار و ذليل مى گردد.
حضرت على عليه السّلام مى فرمايد:
«الْفَقيرُ حَقيرٌ لا يُسْمَعُ كَلامُهُ[6] انسان تهيدست، خوار است و كسى به حرفش گوش نمى دهد».
حضرت امام سجّاد (ع) در روز عرفه عدّه اى را ديد كه تكدّى مى كردند، فرمود: اينها بدترين خلق خداهستند، مردم رو به خدا آورده، تضرّع مى كنند و اينها رو به مردم آورده، گدايى مى كنند.[7]
حضرت على (ع) فرمود:
«الْقِلَّةُ ذِلَّةٌ[8] نادارى، باعث ذلّت است».
پ) عاجز بودن از انجام عبادات
برخى از عبادات هستند كه انجام دادن آنها بستگى به مال و ثروت دارد. انسان فقيرى كه مال ندارد، بسيارى از عبادات را نمى تواند انجام دهد.
پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در دعا مى فرمايد:
«بارِكْ لَنا فى الخُبْزِ وَلا تَفَرَّقْ بَيْنَنا وَ بَيْنَهُ فَلَوْ لَاالْخُبْزُ ما صَلَّيْنا وَلا صُمْنا وَلا ادَّيْنا فَرائِضَ رَبِّنا[9] (خدايا!) براى ما، در نان، بركت قرار ده و ميان ما و آن جدايى مينداز، اگر نان نباشد، ما نه مى توانيم نماز بخوانيم و روزه بگيريم و نه واجبات الهى را ادا كنيم».
سعدى دراين باره چنين سروده است:
توانگران را وقف است و نذر ومهمانى زكات و فطره واعتاق و هدى و قربانى
توكى به دولت ايشان رسى كه نتوانى جزاين دور كعت وآنهم به صدپريشانى[10]
ت) پريشانى خاطر
انسان فقيرى كه از نظر مادّى تأمين نيست، خاطرش پريشان است، ونمى تواند با آسودگى خاطر، مطالعه، تفكّر و عبادت كند.
امام سجّاد عليه السّلام مى فرمايد:
«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَهَبْ لِىَ الْعافِيَةَ مِنْ دَيْنٍ تُخْلِقُ بِهِ وَجْهى وَيُحارُ فيهِ ذِهْنى وَ يَتَشَعَّبُ لَهُ فِكْرى وَيَطُولُ بِصُمارَسَتِهِ شُغْلى[11] پروردگارا! بر محمّد و آلش درود فرست و مرا از رنج و غم وام، عافيت بخش، زيرا بدهى چهره ام را پير و ذهنم را پريشان وفكرم را متفرّق مى سازد و گرفتاريم با همراهى بدهى، طولانى مى شود.
امام صادق عليه السّلام از قول سلمان (ره) مى فرمايد:
«… انَّ النَّفْسَ قَدْ تَلْتاثُ عَلى صاحِبِها اذا لَمْ يَكُن لَها مِنَ الْعَيْشِ ما تَعْتَمِدُ عَلَيْهِ، فَاذا هِىَ احْرَزَتْ مَعيشَتَهَا اطْمَأَنَّتْ …[12] همانا نفس، صاحب خود را به اشتباه و خلط كردن مى افكند در صورتى كه از معاش زندگى، آن مقدار برخوردار نباشد كه بر آن تكيه كند (يعنى در صورت نادارى نفس انسان را به اضطراب و پريشانى خاطر مى كشاند) اما اگر نفس، معاش زندگى خود را به دست آورد، آرامش مى يابد».
جمع بندی
هرچند بسیاری از فقرا در سایه ایمان بخدا پاکدامن زندگیمیکنند و از بسیاری از ثروتمندان زندگی سالمتری دارند اما آنچه مطلوب اسلام است نه فقراست و نه انباشت ثروت، اسلام زندگی در حد کفاف را توصیه میکند و مسلیمن را نیز به تولید و کار و فقرزدایی تشویق مینماید.
بله! اسلام، فقر و تنگدستی را مذمت کرده و آن را منفور میداند. اولیای دین نیز در دعاهایشان از فقر به درگاه خدا پناه بردهاند، که خود نشانه منفور بودن آن است.
فقر آثار نامطلوبی بر اخلاق دارد که از جمله آنها میتوان به: زیاد شدن گناه و خطا، ذلت وخواری، عاجز بودن از انجام عبادات، پریشانی خاطر اشاره کرد. این اثرات، زندگی فردی و اجتماعی انسان را تحت تأثیر قرار میدهند و نشان میدهند که تأمین نیازهای مادی، از ضروریات سلامت اخلاقی است.
منابع
[1] . عبدالواحد تمیمی آمدی، شرح غررالحكم، شرح: محمد خوانساری، تهران، دانشگاه تهران، 1384، ج 1، ص 202.
[2] . همان، ج 4، ص 226.
[3] . محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، همان، ج 72، ص 47.
[4] . محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشيعه، قم، آل البیت، 1414 ق، ج 12، ص 17.
[5] . كليّات سعدى، تهران، امیرکبیر، 1389، ص 167.
[6] . محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، همان، ج 72، ص 47.
[7] . احمدبن محمد مهدی نراقی، معراج السعاده، قم، هجرت، 1378، ، ص 300، رشيدى.
[8] . محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، همان، ج 78، ص 12.
[9] . محمدبن یعقوب کلینی، فروع کافی، بیروت، دار الاضواء، 1405 ق ، ج 5، ص 73.
[10] . كليات سعدى، همان، ص 164.
[11] . صحيفه سجاديه، دعاى 30.
[12] . محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشيعه، همان، ج 12، ص 320- 321.
