در قرآن و روایات جهاد چه جایگاهی دارد؟
ارزش جنگ و جهاد در اسلام
چرا از جهاد به عنوان یکی از ارزشهای بزرگ دینی یاد شده است؟
مفهوم «جهاد»
از جمله مفاهیمی که همواره درباره آن پرسشها و برداشتهای گوناگونی مطرح شده است.
برخی میپرسند چرا در تعالیم اسلامی تا این اندازه بر جهاد تأکید شده و آن را از ارزشهای بزرگ دینی دانستهاند؛
آیا این تأکید به معنای تشویق به جنگ است یا هدفی عمیقتر در پس آن قرار دارد؟ برای پاسخ به این پرسش، لازم است ابتدا معنای واقعی «جهاد» در اسلام و نسبت آن با مفهوم «دفاع» روشن شود.
جهاد در اندیشه اسلامی از جایگاهی ویژه و کلیدی برخوردار است؛ بهگونهای که در فرهنگ دینی، نه تنها یک تکلیف شرعی، بلکه نمادی از عزت و پایداری امت اسلامی معرفی شده است.
تعریف جهاد و دفاع
واژه «جهاد» در لغت به معنای تلاش و کوشش به کار رفته است. در اصطلاح دینی، جهاد به هرگونه تلاشی گفته میشود که در راه اعتلای کلمه حق و دفاع از ارزشهای الهی صورت گیرد.
تفاوت بنیادین جهاد با دفاع در این است که دفاع، ماهیتی واکنشی دارد و پاسخی است به تجاوز و تعدی دشمن به حریم جامعه اسلامی؛ اما جهاد مفهومی جامعتر دارد که میتواند شامل تلاشهای فکری، اخلاقی و یا حتی مبارزه نظامی برای رفع موانع کمال بشری و استقرار عدالت باشد.
در واقع، تأکید اسلام بر این فریضه، نه برای ترویج خشونت، بلکه برای صیانت از حیات معنوی و امنیت اجتماعی مسلمانان است.
جایگاه جهاد در نگاه فقها
از آنجا که جهاد و دفاع، به حفظ موجودیت و استقلال جامعه اسلامی مربوط میشود، فقهای مسلمان همواره بر اهمیت آن تأکید کردهاند.
فقه اسلامی، جهاد را از فروعات مهم دین دانسته و آن را در دو بخش اصلی تقسیم کرده است: جهاد ابتدایی (برای گسترش عدالت و دعوت به حق در شرایطی خاص و با اجازه معصوم) و جهاد دفاعی (برای مقابله با تجاوز و حفظ کیان اسلام).
امام خمینی(ره) در این زمینه میفرمایند:
«اگر دشمنى كه از او بر اساس اسلام و جامعه اسلامى ترس باشد، شهرهاى مسلمانان يا مرزهاى آنان را مورد هجوم قرار دهد.
بر مسلمانان واجب است به هر وسيله اى كه ممكن است ولو با بذل جان و مال به دفاع برخيزند و اين دفاع مشروط و متوقف نيست بر حضور امام معصوم و اجازه او يا اجازه نائب خاصّ و يا عامّش.
بنابر اين دفاع واجب است بر هر مكلّفى به هر وسيلهاى كه ممكن باشد بدون اينكه قيد و شرطى داشته باشد».[1]
این سخن نشان میدهد که از دیدگاه فقه شیعه، جهاد نه تنها یک تکلیف سیاسی یا نظامی، بلکه وظیفهای الهی برای پاسداری از کرامت انسانی و بقای حاکمیت دینی است.
فقها، جهاد را ضامن حفظ ایمان، امنیت و عزت مسلمانان میدانند و تأکید کردهاند که بدون آمادگی برای دفاع و ایثار، جامعه اسلامی در برابر دشمنان دچار ضعف و انحطاط خواهد شد.
اهمیت جهاد تنها در دیدگاه فقها مطرح نشده است، بلکه قرآن کریم نیز در آیات متعددی به جایگاه و فضیلت جهاد در راه خدا پرداخته و آن را از ارزشهای بزرگ دینی معرفی کرده است.
جهاد در قرآن
واژه جهاد و قتال و مشتقات اين دو كلمه بيش از هفتاد بار[2] در كلام وحى تكرار شده و لطيف ترين تعبيرها در رابطه با مجاهدان به كار رفته است که به برخى آيات توجّه كنيم:
1. خريدار خداوند است:
«إِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقّاً فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ … (توبه: 111)؛
خداوند از مؤمنان، جانها و اموالشان را خريدارى كرده كه (در برابرش) بهشت براى آنان باشد؛ (به اين گونه كه:) در راه خدا پيكار مىكنند. مى كشند و كشته مى شوند، اين وعده حقّى است بر او، كه در تورات و انجيل و قرآن ذكر فرموده؛ و چه كسى از خدا به عهدش وفادارتر است؟!»
2. تجارت نجات بخش:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِامْوالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ( صف:10، 11)؛
اى كسانى كه ايمان آورده ايد: آيا شما را به تجارتى راهنمايى كنم كه شما را از عذاب دردناك رهايى مى بخشد؟! به خدا و رسولش ايمان بياوريد و با اموال و جانهايتان درراه خدا جهاد كنيد اين براى شما (از هر چيز) بهتر است اگر بدانيد!»
3. پاداش بر تلاشهاى كوچك و بزرگ مجاهدان:
«ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لَايُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَانَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَلَايَطَأُونَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَايَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُم بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللّهَ لَايُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ وَلَايُنفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً وَلَايَقْطَعُونَ وَادِياً إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللّهُ أَحْسَنَ مَاكَانُوا يَعْمَلُونَ (توبه:120، 121)؛ …
اين به خاطر آن است كه هيچ تشنگى و خستگى، و گرسنگى در راه خدا به آنها نمى رسد و هيچ گامى كه موجب خشم كافران مى شود بر نمى دارند و ضربه اى از دشمن نمى خورند مگر اينكه به خاطر آن، عمل صالحى براى آنها نوشته مى شود؛
زيرا خداوند پاداش نيكوكاران را تباه نمى كند! و هيچ مال كوچك يا بزرگى را (در اين راه) انفاق نمى كنند و هيچ سرزمينى را (به سوى ميدان جهاد و يا در بازگشت) نمى پيمايند مگر اينكه براى آنها نوشته مى شود، تا خداوند آن را به عنوان بهترين اعمالشان، پاداش دهد».
4. برترى مجاهدان در نزد خدا:
«لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلّاً وَعَدَ اللّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرَاً عَظِيماً (نساء: 95)؛
(هرگز) افراد با ايمانى كه بدون بيمارى و ناراحتى، از جهاد باز نشستند با مجاهدانى كه در راه خدا با مال و جان خود جهاد كردند، يكسان نيستند!
خداوند مجاهدانى را كه با مال و جان خود جهاد نمودند، بر قاعدان [: ترك كنندگان جهاد] برترى مهمى بخشيده؛ و به هر يك از اين دو گروه (به نسبت اعمال نيكشان،) خداوند وعده پاداش نيك داده و مجاهدان را بر قاعدان با پاداش عظيمى برترى بخشيده است».
«الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدَوا فِي سَبِيلِ اللّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (توبه: 20)؛
آنها كه ايمان آوردند و هجرت كردند، و با اموال و جانهايشان در راه خدا جهاد نمودند مقامشان نزد خدا برتر است؛ و آنها پيروز و رستگارند».
5. جاودانگى شهيدان:
«وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (آل عمران: 169)؛
(اى پيامبر!) هرگز گمان مبر كسانى كه در راه خدا كشته شدند، مردگانند! بلكه آنان زنده اند، و نزد پروردگارشان روزى داده مى شوند».
این آیات نشان میدهد که جهاد در قرآن کریم از جایگاهی بسیار رفیع برخوردار است و به عنوان وسیلهای برای رشد معنوی، حفظ جامعه اسلامی و مقابله با دشمنان معرفی شده است.
در کنار آیات قرآن، روایات معصومان(ع) نیز با تأکید بیشتری به فضیلت و اهمیت جهاد پرداختهاند.
جهاد در روايات
در روایات نیز بر جایگاه والای مجاهدان تأکید شده است؛ چنانکه پیامبر اکرم(ص) فرمودند :
«ما اعْمالُ الْعِبادِ كُلِّهِمْ عِندَ الْمجاهِدينَ فى سَبيلِ اللَّهِ الَّا كَمَثَلِ خُطَّافٍ اخَذَ بِمِنْقارِهِ مِنْ ماءِ الْبَحْرِ[3]
اعمال همه بندگان در مقايسه با (عمل) مجاهدان راه خدا جز مانند قطرهاى كه پرستو از آب دريا برمى دارد، نيست».
براى بهشت درى است كه «باب المجاهدين» ناميده مى شود.
مجاهدان شمشير خود را حمايل كرده به سوى آن در كه به رويشان باز است مى شتابند- در حالى كه مردم هنوز در صحراى محشر هستند- و ملائكه بر ايشان خوشامد مى گويند …
پس هر كس جهاد را ترك كند خداوند لباس ذلّت به او مى پوشاند و دچار تنگى در زندگى و نابودى در دين مى شود.
خداوند امّت مرا به وسيله سُم ستورانشان و پيكان نيزه هايشان گرامى داشته است».[4]
اميرالمؤمنين عليه السلام:
«فَإنَّ الْجِهادَ بابٌ مِنْ ابْوابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللَّهُ لِخاصَّةِ اوْلِيائِهِ وَهُوَ لِباسُ التَّقْوى وَدِرْعُ اللَّهِ الْحَصينَةُ وَجُنَّتُهُ الْوَثيقَةُ فَمَنْ تَرَكَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ثَوُبَ الذُّلِّ وَشَمْلَةَ الْبَلاءِ وَدُيِّثَ بِالصِّغارِ وَالْقَماءَةِ …[5]
جهاد درى است از درهاى بهشت كه خداوند آن را به روى دوستان خاص خود گشوده است.
جهاد لباس تقوا و زره نفوذ ناپذير الهى و سپر محكم و مطمئن اوست، آن كس كه جهاد را ترك گويد خداوند بر اندام او لباس ذلّت و بلا مى پوشاند و او را در ديدگاه مردم خوار و ذليل جلوه مى دهد».
امام صادق (ع) از رسول خدا (ص):
الْخَيْرُ كُلُّهُ فِى السَّيْفِ وَتَحْتَ ظِلِّ السَّيْفِ وَلا يُقيمُ النَّاسَ الَّا السَّيْفُ وَالسُّيُوفُ مَقاليدُ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ[6]
تمام خير در شمشير و زير سايه شمشير است و مردم را جز شمشير (به راه راست) وا نمى دارد. و شمشيرها كليد بهشت و دوزخاند.
جمع بندی
جهاد یکی از احکام مهم اسلام است که با وجود اهمیت فراوان آن در قرآن و روایات، به دلیل سختیها و مشقتهایش کمتر مورد توجه و بررسی قرار گرفته است.
قرآن کریم بارها به فضیلت، آثار و پاداش جهاد اشاره کرده، اما در طول زمان توجه عملی به آن کاهش یافته است.
جهاد در لغت به معنای به کار بردن تمام توان همراه با تحمل سختی در مقابله با دشمن است و در اصطلاح دینی هر نوع تلاش در راه خدا را دربر میگیرد،
هرچند در فقه بیشتر به معنای مبارزه با دشمنان دین برای حفظ و گسترش اسلام به کار میرود و به دو نوع جهاد ابتدایی و جهاد دفاعی تقسیم میشود.
دفاع نیز واکنشی برای حفظ جان، مال یا جامعه در برابر تهدید است. در فقه اسلامی دفاع به دو بخش دفاع شخصی و دفاع جهادی تقسیم میشود.
دفاع جهادی زمانی مطرح میشود که سرزمین اسلامی، جامعه مسلمانان یا نظام اسلامی مورد حمله قرار گیرد که در این صورت دفاع بر همه مسلمانان واجب است.
در آیات قرآن، جهاد به عنوان معاملهای با خدا، راه نجات از عذاب، سبب برتری مجاهدان و عامل جاودانگی شهیدان معرفی شده است.
همچنین در روایات پیامبر اسلام و ائمه(ع) جهاد به عنوان یکی از درهای بهشت و عامل عزت و سربلندی مسلمانان بیان شده است.
منابع
[1] . روح الله خمینی، تحرير الوسيله، همان، ج 1، ص 445.
[2] . مقايسه كنيد با صلاة ( نماز) كه 79 بار، زكات( 33) بار، صوم( روزه) 12 بار و از حج 11 بار در قرآنمجيد نام برده شده است.
[3] . محمد محمدی ری شهری، ميزان الحكمه، قم، دارالحدیث، 1386، ج 2، ص 127 به نقل از كنز العمال.
[4] . همان، ص 124.
[5] . سید علینقی فیض الاسلام و طاهر خوشنویس، شرح نهج البلاغه، تهران، فقیه (فیض الاسلام)، 1365، خطبه 27.
[6] . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء و التراث، 1403 ق، ج 100، ص 9.
