راز استقامت امام حسین(ع)؛ با وجود بی وفایی کوفیان چه بود؟
راز استقامت امام حسین(ع) در برابر تنهایی و بیوفایی مردم چه بود؛ چطور با وجود پیمان شکنی کوفیان و شهادت مسلم بن عقیل، از مسیر خود بازنگشت؟
پاسخ
تکیه گاه اصلی امام از آغاز نهضت تا واپسین لحظه عاشورا، نه قدرتهای ظاهری بود، نه یاران و نه حمایت مردم؛ بلکه خداوند بود. امام حرکت خود را بر پایه انجام تکلیف الهی و اعتماد به نصرت خدا بنا کرده بود، و در فرهنگ عاشورا توکل یعنی اتکا به قدرت بی پایان الهی و ایستادگی در مسیر حق، حتی هنگامی که همه تکیه گاه های ظاهری از میان می روند. قرآن کریم مؤمنان را به توکل بر خدا فرا می خواند و در روایات آمده است که هر کس بر غیر خدا تکیه کند، سرانجام دچار خواری و ضعف خواهد شد. برای دیدن این حقیقت، مسیر توکل را از مدینه تا کربلا پی می گیریم.
۱. توکل از مدینه تا کربلا
امام حسین علیه السلام در آغاز حرکت خویش از مدینه، تنها با توکل بر خدا این راه را برگزید. هنگام خروج از مکه به سوی کوفه نیز، گرچه برای پاسخگویی به دعوتنامه های کوفیان آهنگ آن دیار کرد، ولی باز هم تکیه گاهش خدا بود، نه نامه ها و دعوتهای مردم کوفه. به همین جهت، وقتی میان راه خبر بی وفایی مردم و شهادت مسلم بن عقیل را شنید، بازنگشت. حتی توکلش بر یاران همراه هم نبود؛ از همین رو از آنان خواست که هر که می‌خواهد برگردد. با این توکل بود که هیچ پیش آمدی در عزم او خلل وارد نمی‌کرد.
۲. توکل در وصیتنامه امام به محمد حنفیه
امام در همان آغاز قیام، انگیزه حرکت خود را با توکل بر خدا پیوند زد. در وصیتی که به برادرش محمد حنفیه در آغاز حرکت از مدینه داشت، ضمن بیان انگیزه و هدف خویش، در پایان فرمود: «وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ [1]و توفیقم فقط به [یاری] خداست؛ بر او توکل کردم و به سوی او باز می گردم».
۳. آرامش در برابر تقدیر الهی
وقتی در منزل خزیمیه حضرت زینب علیهاالسلام شعری را از هاتفی شنید که خبر از سرانجام مرگ برای کاروان می داد، نگرانی خویش را به امام ابراز کرد. حضرت فرمود: «خواهرم! آنچه تقدير است، خواهد شد.»[2]
۴. بی نیازی از یاری مردم
امام هرگز پیروزی نهضت را وابسته به حمایت مردم نمی دانست. در منزل بَیَضَه (یکی از منازل مسیر کاروان امام حسین از مکه به کوفه) در سخنرانی خطاب به اصحاب خود و سربازان حرّ، ضمن انتقاد از پیمان شکنی کوفیان و نیرنگ آنان که به او نامه نوشته بودند، فرمود: «وَ سَيُغْنِى اللَّهُ عَنْكُمْ[3] و از نصرت آنان اظهار بى نيازى كرد و چشم به خداوند دوخت».
۵. توکل در نبرد عاشورا
صبح عاشورا با شروع حمله دشمن به اردوگاه امام، آن حضرت این اتکال و اعتماد به پروردگارش را در هر گرفتاری و شدت و پیشامد سخت چنین بیان کرد: «اللَّهُمَّ انْتَ ثِقَتى فى كُلِّ كَرْبٍ وَ انْتَ رَجائى فى كُلِّ شِدَّةٍ وَ انْتَ لى فى كُلِّ امْرٍ نَزَلَ بى ثِقَةٌ وَ عُدَّة»[4] و خدا را هم به عنوان عامل پشت گرمى و اطمينان نفس (ثقه) و هم نيروى حمايت گر وپشتيبان خويش (عُدّه) خواند و اين گونه مناجات در صحنه درگيرى و آستانه شهادت، جز از روحهاى متوكّل برنمىآيد.
در طول راه نیز پاسخ امام به ضحّاک بن عبدالله مشرقی، وقتی آمادگی کوفیان را برای جنگ اعلام کرد، تنها این بود: «حَسْبِىَ اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكيل[5] خداوند ما را کفایت می کند، و چه وکیل خوبی..»
وقتی زخمی و نیزه خورده بر زمین افتاده بود، در آن مناجات بلند با معبود خویش از این توکل دم می زد: «اسْتَعينُ بِكَ ضَعيفاً وَ اَتَوَكَّلُ عَلَيْكَ كافياً[6] در حالی که ناتوانم از تو یاری می‌طلبم، و در حالی که تو برای من کافی هستی، بر تو توکل می‌کنم».
6. جلوه توکل در انقلاب اسلامی
در انقلاب اسلامی ایران و سالهای دفاع مقدس، درس توکلی که از نهضت عاشورا آموخته بودیم به کار بستیم و پشتیبان خود را فقط خدا دانستیم، نه گروه های سیاسی یا ذخایر زیرزمینی یا سلاح های موجود. حضرت امام قدس سره می فرمود: «اگر ما يك روز اتكاى خودمان را از خدا برداشتيم و روى نفت گذاشتيم، يا روى سلاح گذاشتيم، بدانيد كه آن روز، روزى است كه ما رو به شكست خواهيم رفت.»[7] و در جاى ديگر فرمود: «در همه كارها اتّكال به خدا كنيد، قدرتها در مقابل قدرت خدا هيچ است … اتكال به خدا بكنيد، غلبه به هر چيزى مىكنيد. پيغمبر اسلام با آنكه يك نفر بود در مقابل همه دشمنها با اتّكال به خدا غلبه كرد بر همه … براى اينكه اتّكالش به خدا بود؛ جبرئيل امين پشت سرش بود. شما هم اتكال به خدا كنيد تا جبرئيل امين پشت سر شما، با شما همراه باشد، فرشتگان با شما همراه باشند».[8]
جمع بندی
توکل در عاشورا یک حالت درونی نبود؛ تکیه گاهی عملی بود که در هر گره مسیر خود را نشان داد در وصیت، در برابر خبر شهادت مسلم، در برابر تقدیر، در پاسخ به سپاه کوفه، و تا آخرین نفس. امام با این تکیه گاه، وابستگی به مردم را از معادله پیروزی حذف کرد؛ و همین است فرق کسی که به خدا تکیه دارد با کسی که تنها پشتش به دیگران است.
منابع
[1] . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء و التراث، 1403 ق، ج 44، ص 330.
[2] . المقضىُّ هو كائن (محمود شریفی، موسوعة كلمات الامام الحسين( ع)، قم، نشر معروف، 1377، ص 342).
[3] . همان، ص 361.
[4] . شيخ مفيد، ارشاد، قم، موسسه آل البیت لأحیاء التراث، 1372، ج 2، ص 96.
[5] . محمود شریفی، موسوعة كلمات الامام الحسين، همان، ص 378.
[6] . سید عبدالرزاق مقرم، مقتل الحسين، قم، آل علی، 1384، ص 357.
[7] . سيد روح اللَّه خمینی، صحيفه نور، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1368، ج 20، ص 11.
[8] . روح الله خمینی، صحيفه نور، همان، ج 22، ص 197.
