قناعت کردن یعنی چه؟
دین اسلام به قناعت کردن توصیه کرده است ممکن است درباره مفهم قناعت و آثارش توضیح دهید؟
پاسخ
بله همان طور که گفتید دین اسلام بر قناعت کردن توصیه کرده است . قناعت در لغت يعنى «اكتفا به اندك و راضى شدن به سهم خود»[1] و در اصطلاح علم اخلاق، عبارت است از «ملك هاى نفسانى كه سبب مى شود، انسان از ثروت بقدر ضرورت و نياز، اكتفا كند و در پى فزون طلبى، خود را به زحمت نيندازد.»[2]
باید دقت کنید که قناعت ناظر به شیوه مصرف است، نه مانع تلاش، تولید و کسب درآمد؛ ازاینرو، افزایش کار و درآمد در چارچوب حلال، با روح قناعت منافاتی ندارد.
صفت قناعت
قناعت، صفتی اخلاقی و زمینهساز بسیاری از فضائل است که با کاستن از اشتغال افراطی به مادّیات، انسان را برای رشد معنوی و سعادت اخروی آماده میسازد.
و برعكس، از دست دادن روحيه قناعت و بىنيازى، باعث غرق شدن در مادّيات و زرق و برق دنيا و در نتيجه از دست دادن آخرت است.
اميرمؤمنان عليه السّلام:
قناعت را نعمتى خدادادى مى داند و مى فرمايد:
«اذا ارادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً الْهَمَهُ الْقَناعَةَ فَاكْتَفى بِالْكَفافِ وَاكتَسَى بِالْعَفافِ»[3] ؛ هرگاه خدا بخواهد به بندهاى خير دهد، قناعت را به او الهام مى كند. چنين بنده اى بقدر كفاف، بسنده مى كند و با لباس عفاف، خود را مى پوشاند.
قناعت علاوه بر ویژگی شخصیتی، آثار مثبت فراوانی در زندگی فردی و اجتماعی انسان دارد که در ادامه به مهمترین آنها میپردازیم.
1. حفظ دين
حفظ و سلامت دين يكى از مهمّترين فوايد قناعت است.
حضرت على (ع) فرمود:
«اقْنَعُوا بِالْقَليلِ مِنْ دُنْياكُمْ لِسَلامَةِ ديِنِكُمْ فَانَّ الْمُؤْمِنَ الْبُلْغَةُ الْيَسيِرَةُ مِنَ الدُّنْيا تَقْنَعُهُ»[4]؛ براى سلامتى دينتان به اندكى از دنيا بسنده كنيد، زيرا سهم اندكى از دنيا مؤمن را قانع مى كند.
انجام دادن برنامه هاى دينى كه سعادت دنيا و آخرت را تأمين مى كند نياز به فرصت دارد و اگر تمام يا بيشتر عمرانسان، صرف زندگى مادى شود، ديگر نمى تواند به تهذيب نفس وانجام اعمال دينى بپردازد
از اين رو، اميرمؤمنان (ع) مى فرمايد:
«كَيْفَ يَسْتَطيعُ صَلاحَ نَفْسِهِ مَنْ لا يَقْنَعُ بِالْقَليلِ»[5] ؛ كسى كه به اندك قانع نباشد چطور مى تواند خويشتن را اصلاح كند؟
2. عزّت نفس
ارجمند شدن هر كسى در گرو قناعت اوست، حرص وتوجّه زياد به مال ومنال دنيا با عزّت نفس منافات دارد، و كسى كه به اندك اكتفا كند هيچ گاه به ديگران نيازمند نخواهد شد.
حضرت على عليه السلام مى فرمايد:
«ثَمَرَةُ الْقَناعَةِ الْعِزّ»ُ[6] عزّت، ميوه قناعت است.
3. بى نيازى و آزادگى
نيازمند ديگران نبودن و داشتن آزادى، دو صفت از صفتهاى برجسته انسانى است كه به وسيله اكتفانمودن به اندك به دست مى آيد.
پيامبراكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود:
«مَنْ قَنَعَ بِما رَزَقَهُاللَّهُ فَهُوَ مِنْ أَغْنَى النَّاسِ[7] هركس به آنچه خدا روزى او كرده قناعت كند از بى نيازترين مردم است».
همچنین اميرمؤمنان عليه السلام نيز مى فرمايد:
«الْعَبْدُ حُرٌّ ما قَنَعَ، الْحُرُّ عَبْدٌ ما طَمَعَ»[8] ؛ بنده، آزاد است اگر قانع باشد، و آزاد، بنده است اگرقانع نباشد.
4. آسايش زندگى
انسان قانع، چون به اندك اكتفا مى كند هميشه داراى زندگى راحت وخوشى است، زيرا نه دغدغه خاطر آينده او را متوجّه خود مى كند ونه بر گذشته غصّه مى خورد.
پيامبر صلي الله عليه و آله فرمودند:
اَلدُّنْيا دُوَلٌ، فَما كانَ لَكَ مِنْها اَتاكَ عَلى ضَعْفِكَ، وَ ما كانَ عَلَيْـكَ لَمْ تَدْفَعْهُ بِقُوَّتِكَ، وَ مَنِ انْقَطَعَ رَجاؤُهُ مِمّا فاتَ اسْتَراحَ بَدَنُهُ، وَ مَنْ رَضىَ بِما رَزَقَهُ اللّه ُ قَرَّتْ عَيْنُهُ؛
دنيا دست به دست مى شود. آنچه از آن نصيب تو باشد، اگر ناتوان هم باشى، به تو مى رسد و آنچه به زيان تو باشد، به زور نمى توانى آن را از خود دور كنى. هر كس كه از آنچه از دستش رفته دل بكَنَد، جسمش آسوده مى گردد و هر كس به آنچه خدا روزى اش نموده خشنود شود، چشمش روشن [و دلش شادمان ]مى گردد.
همچنین حضرت على عليه السلام مى فرمايد:
«الْقَناعَةُ أَهْنَأُ عَيْشٍ»[9] ؛ قناعت، گواراترين زندگانى است.
-
راحتى حساب
حساب هر كسى در قيامت، بستگى به داده ها و گرفته هاى او در دنيا دارد. از آنجا که میزان بهرهمندی انسان از نعمتهای دنیا، در کیفیت حسابرسی آخرت نقش دارد، قناعت میتواند به سبکتر شدن حساب انسان بینجامد.
هركسى در اينجا از نعمت هاى الهى بيشتر استفاده كرده، ثروت بيشتر داشته و خرج و درآمدش، عمرش، فرزندانش بيشتر بوده، در آخرت حسابش مشكل تر خواهد بود. بر اين اساس، انسانهاى قانع، حساب كم و راحتى خواهند داشت.
پيامبراكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود:
«اقْنَعْ بِما اوُتيِتَهُ يَخِفَّ عَلَيْكَ الْحِسابُ[10] به آنچه به تو رسيده است قانعباش، تا حسابت آسان شود».
امام صادق عليه السّلام فرمود:
«مَنْ رَضِىَ مِنَ اللَّهِ بِالْيَسيرِ مِنَالْمَعاشِ رَضِىَالّلهُ مِنْهُ بِالْيَسيرِ مِنَ الْعَمَلِ[11]
كسى كه به روزى اندك خدا خشنود باشد، خداوند به عمل اندك از او راضى خواهد شد».
جمع بندی
قناعت، فضیلتی اخلاقی است که با ساماندهی مصرف و مهار زیادهطلبی، نقش مؤثری در سلامت دین، عزّت نفس، آزادی درونی و آرامش زندگی ایفا میکند. این صفت، انسان را از وابستگیهای فرساینده رها ساخته و زمینه آسایش دنیوی و سبکشدن حساب اخروی را فراهم میسازد.
در مقابل، فقدان قناعت، فرد را در چرخه ناپایدار حرص و اضطراب گرفتار میکند و مانع رشد اخلاقی او میشود.
منابع
[1] . حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات، بیروت، دارالمعرفه، 1442 ق، ص 413 و حسن عمید، فرهنگ عميد، تهران، امیرکبیر، 1375، ج 2، ص 591.
[2] . ملا مهدی نراقی، جامع السعادات، بیروت، اعلمی، بیتا، ج 2، ص 104.
[3] . عبدالواحد تمیمی آمدی، شرح غررالحكم و دررالکلم، شرح: محمد خوانساری، تهران، دانشگاه تهران، 1384 ، ج 3، ص 175.
[4] . همان، ج 2، ص 259.
[5] . همان، ج 4، ص 560.
[6] . همان، ج 3، ص 333.
[7] . حسن ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ترجمه: احمد جنتی، تهران، امیرکبیر، 1382، ص 15.
[8] . عبدالواحد تمیمی آمدی، غررالحكم و دررالکلم، همان، ج 1، ص 113.
[9] . عبدالواحد تمیمی آمدی، غررالحكم، همان، ج 1، ص 232.
[10] . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء و التراث، 1403 ق، ج 77، ص 189.
[11] . محمدبن یعقوب کلینی، اصول كافى، بیروت، دارصعاب و دارالتعارف، 1401 ق ، ج 2، ص 138.
