معیار تفاوت حرص با تلاش برای تهیۀ لوازم زندگی چیست؟

معیار تفاوت حرص با تلاش برای تهیۀ لوازم زندگی چیست؟

 پاسخ

حرص بر دو قسم است: حرص مذموم و حرص ممدوح:

حرص و ولع اگر به اهداف عالیه تعلق بگیرد، از صفات ممدوح است، اما اگر چشم‌وهم‌چشمی و بهره‌برداری نامعقول و افراطی از دنیا باشد ناپسند است؛ بنابراین، واژۀ «حرص» اگرچه معمولاً بار منفی دارد و هرگاه اطلاق می‌شود از آن حرص بر مال، ثروت، مقام و دیگر شهوات مادی به ذهن می‌رسد، ولی گاه این واژه در مواردی به‌کار می‌رود که شایستۀ ستایش است و نه‌تنها جزء اخلاق رذیله نیست، بلکه فضیلت محسوب می‌شود.

در آیات قرآن پنج ‌بار واژۀ حرص آمده است که چهار مورد آن در تبیین حرص ممدوح و مثبت است و تنها یک ‌بار در حرص مذموم به‌کاربرده شده است.

حرص ممدوح در قرآن

1. در سورۀ توبه پیامبر اکرم ص چنین معرفی شده است:

2. «لَقَدْ جَاءَکمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکمْ عَزِیزٌ عَلَیهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیکمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ (توبه: 128)؛ همانا رسولی از جنس شما برای (هدایت) شما آمد که فقر و پریشانی و جهل و فلاکت شما بر او سخت می‌آید و بر (آسایش و نجات) شما بسیار حریص و به مؤمنان رئوف و مهربان است.» در این آیه به‌صراحت، از رسول خدا (صلی‌الله علیه و آله و سلم) با صفت حرص یادشده است.

2. در سورۀ یوسف در توصیف حرص پیامبر ص بر ایمان آوردن مردم چنین آمده است:

3. «وَ مَا أَکثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ (یوسف: 103)؛ و تو هرچند جهد و ترغیب در ایمان مردم کنی باز بیشتر آنان ایمان نخواهند آورد».

3. در سورۀ نحل با عبارت «إِنْ تَحْرِصْ عَلَی هُدَاهُمْ (نحل: 37)؛ ای رسول، ما تو را اگرچه بسیار حریص و مشتاق هدایت خلق هستی» بر حرص پیامبر ص بر هدایت مردم تصریح‌شده است.

 بنابراین، در سه آیۀ قرآن نص بر حرص پیامبر ص وجود دارد و در این آیات درجۀ عالی حرص، که از فضایل و مکارم اخلاقی است، برای رسول گرامی اسلام (صلی‌الله علیه و آله و سلم) ثابت شده است.

حرض مذموم در قرآن

تنها یک‌بار در حرص بر حیات دنیوی و اندوختن مال و ثروت به‌کار رفته و یهودیان این‌گونه توصیف شده‌اند: «وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَی حَیاةٍ (بقره: 96)؛ و بر تو (و بر همه) پیداست که یهود به حیات مادی حریص‌تر از همۀ خلق‌اند.»

حرص در سه آیۀ نخست نمایانگر حرص و تلاش برای ایمان و هدایت و عدالت است و تنها در یک آیه در حرص بر دنیا و ثروت و زندگی دنیوی به‌کار رفته است.

حرص ممدوح در کلام امام صادق علیه السلام

هنگامی‌که انسان نسبت به اموری مانند هدایت دیگران، کمک‌کردن و خدمت‌رسانی به خلق حریص باشد از مصادیق حرص ممدوح است،

چنان‌که امام صادق (علیه‌السلام) در بیانی می‌فرمایند:

اَحْرِصُوا عَلَی قَضَاءِ حَوَائِجِ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِدْخَالِ السُّرُورِ عَلَیهِمْ وَ دَفْعِ الْمَکرُوهِ عَنْهُمْ فَإِنَّهُ لَیسَ شَی‌ءٌ مِنَ الْأَعْمَالِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بَعْدَ الْفَرَائِضِ أَفْضَلَ مِنْ إِدْخَالِ السُّرُورِ عَلَی الْمُؤْمِن.

بر قضای حوائج مؤمنان و خوشحال‌کردن آنان و برطرف کردن مکروه و بدی از آنان حریص باشید. همانا بعد از انجام واجبات در پیشگاه خدا کاری بهتر از شادکردن مؤمن نیست.^[1]

نتیجه

بنابراین، حرص مفهوم گسترده‌ای دارد که به معنی شدّت علاقه به چیزی و تلاش فوق‌العاده برای وصول به آن است که اگر در طریق خیر و سعادت باشد ممدوح و هرگاه در طریق دنیاپرستی باشد ناپسند است.

در مسئلۀ تهیۀ لوازم متعارف زندگی بدون تجمل‌گرایی و چشم‌وهم‌چشمی از طریق قرض برای حفظ آبرو، مذموم نیست بلکه از موارد حرص ممدوح و برای انجام واجب الهی، یعنی تهیۀ نفقه و وسایل رفاهی، برای افراد تحت تکفل است و در مقابل آن، خداوند پاداش می‌دهد.

منابع

[1]. حسین نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم‌السلام)، 1408 ق، ج 12، ص 403.

پیوندها

تارنمای انتشارات زمزم هدایت

تارنمای مرکز فضای مجازی حقیق

پیام رسان انتشارات زمزم هدایت

پرسش و پاسخ

<h3>FAQ</h3>

<strong>Q1: حرص مذموم چیست؟</strong>  
<strong>A1:</strong> حرص مذموم به ولع نسبت به مال، ثروت، مقام و دیگر شهوات مادی گفته می‌شود و ناپسند است.

<strong>Q2: حرص ممدوح به چه معناست؟</strong>  
<strong>A2:</strong> حرص ممدوح زمانی است که فرد به اهداف عالیه و اخلاقی، مانند هدایت دیگران و کمک به خلق، تمایل داشته باشد.

<strong>Q3: در قرآن چند بار به حرص اشاره شده است و چگونه؟</strong>  
<strong>A3:</strong> در قرآن پنج بار به حرص اشاره شده که چهار بار برای حرص ممدوح و یک بار برای حرص مذموم در امور دنیوی است.

<strong>Q4: پیامبر اسلام (ص) چگونه به عنوان حریص توصیف شده است؟</strong>  
<strong>A4:</strong> پیامبر اسلام (ص) به عنوان فردی حریص بر هدایت، آسایش و نجات مردم توصیف شده است.

<strong>Q5: حرص در سخنان امام صادق (ع) چگونه بروز کرده است؟</strong>  
<strong>A5:</strong> امام صادق (ع) توصیه به حرص در زمینهٔ کمک به مؤمنین و رفع نیازهای آنان کرده‌اند، که از اعمال ممدوح است.

<strong>Q6: آیا تهیه لوازم زندگی می‌تواند مصداق حرص ممدوح باشد؟</strong>  
<strong>A6:</strong> بله، تهیه لوازم زندگی به شکل متعارف و بدون تجمل‌گرایی و چشم‌وهم‌چشمی می‌تواند مصداق حرص ممدوح و واجب الهی باشد.

<strong>Q7: چه تفاوتی بین حرص ممدوح و مذموم وجود دارد؟</strong>  
<strong>A7:</strong> حرص ممدوح به تلاش برای امور اخلاقی و یاری رساندن می‌انجامد، در حالی که حرص مذموم به دنیاپرستی و تمایل شدید به امور مادی مرتبط است.