ویژگیهای انسان کامل از نگاه قرآن
میخواهی بدانی قرآن چه ویژگیهایی را برای انسان کامل معرفی کرده و چطور میتوانی خودت را به این کمال نزدیک کنی؟
پاسخ
قرآن کریم برای معرفی انسان کامل، صفاتی ویژه در نظر گرفته است. در کتاب آسمانی، بندگان خداوند رحمان با عنوان زیبا «عِبادُ الرَّحمن» معرفی شدهاند و ویژگیهایی دارند که آنها را از دیگران متمایز میکند.
این ویژگیها شامل اخلاق نیکو، عبادت خالص و رفتار متعادل با دیگران است و نشان میدهد که عبادت واقعی، رابطهای مستقیم با کمال انسانی دارد.
در ادامه، برخی از مهمترین صفات انسان کامل که قرآن آنها را برجسته کرده است، بررسی میشود.
الف) فروتنی
یکی از مهمترین ویژگیهای انسان کامل، فروتنی و تواضع است.
قرآن کریم میفرماید:
«وَ عِبادُ الرَّحمنِ الَّذينَ يَمْشُونَ عَلىَ الْأَرْضِ هَوْناً (فرقان: 63)؛ بندگان خداوند رحمان کسانیاند که با تواضع بر روی زمین راه میروند.»
این آیه نشان میدهد که انسان کامل حتی در برخورد با دیگران، بزرگمنش و متواضع است و خود را بالاتر از دیگران نمیبیند.
ب) حلم و بردبارى
ویژگی دیگری که قرآن برای انسان کامل بیان میکند، حلم و بردباری در برابر جاهلان و نادانان است.
قرآن کریم میفرماید:
«وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً (فرقان: 63)؛ و چون جاهلان آنان را مخاطب سازند، با بزرگمنشی و سخنان مسالمتآمیز برخورد میکنند.»
نمونهای از این صبر و بردباری در رفتار پیامبر اکرم (ص) نیز دیده میشود.
مردى باديه نشين از قبيله «بنى سليم» خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد و با كمال جسارت گفت:
«تو همان جادوگر دروغگويى هستى كه آسمان بر كسى دروغگوتر از تو، سايه نيفكنده و زمين دربر نداشته است! عمر در اين لحظه خواست او را بكشد پيامبر (ص) فرمود: «عمر بنشين! حلم و بردبارى به اندازهاى نيكوست كه شايسته است افراد حليم و بردبار پيامبر باشند.»[1]
در این روایت میبینیم که رسول اكرم (صلى الله عليه و آله) در اوج قدرت و توانايى، نسبت به آن مرد گستاخ با حلم و بردبارى برخورد مى كند و قدرت و شوكت آن حضرت سبب انتقامجويى و برترى طلبى نمى گردد.
پ) ميانه روى در انفاق
یکی دیگر از ویژگیهای انسان کامل، اعتدال و میانهروی در انفاق و بخشش است.
قرآن کریم میفرماید:
«وَ الَّذينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً (فرقان: 67)؛ و آنان که چون انفاق میکنند، نه اسراف میکنند و نه خسیساند، بلکه بین این دو، راه اعتدال را میگیرند.»
این آیه نشان میدهد که انسان کامل، نه تنها از بخشش دریغ نمیکند، بلکه از اسراف و زیادهروی نیز پرهیز دارد و همیشه راه میانه و متعادل را انتخاب میکند. این تعادل در رفتار مالی و اجتماعی، نشانه بلوغ و کمال انسانی است.
ت) اخلاص
ویژگی مهم دیگر انسان کامل، اخلاص در عبادت و رابطه با خداوند است.
قرآن کریم میفرماید:
«وَ الَّذينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إلهاً اخَرَ (فرقان: 68)؛ و آنان که با خداوند یکتا، هیچ معبودی دیگر نمیخوانند.»
اخلاص به معنای رهایی از هر گونه وابستگی به غیر خدا و دوری از شرک است. درجات اخلاص مختلف است؛ پایینترین مرتبه آن این است که انسان عبادتهایش را از ریا و خودنمایی خالص کند و تنها برای خدا انجام دهد.
رسول خدا (ص) به ابوذر فرمودند:
«ياأَباذَزٍّ إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالى لا يَنْظُرُ إِلى صُوَرِكُمْ وَلا إِلى أَمْوالِكُمْ وَ لكِنْ يَنْظُرُ إِلى قُلُوبِكُمْ وَ أَعْمالِكُمْ[2] ای ابوذر! خداوند به ظاهر و اموال شما نگاه نمیکند، بلکه به قلبها و اعمال شما نظر میکند.»
این آیه و حدیث نشان میدهد که ارزش عمل به نیت پاک و خالص بودن از هر گونه ریا و شرک، از عالیترین مراحل تکامل انسانی است.
ث) عبادت در دل شب
از دیگر ویژگیهای انسان کامل، عبادت خالص و راز و نیاز در دل شب است.
قرآن کریم میفرماید:
«وَ الَّذينَ يَبيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِياماً (فرقان: 66)؛ و آنان که شب را در سجده یا در قیام برای پروردگارشان به صبح میآورند.»
این شبزندهداری و عبادت عمیق، انسان را به مقام والای «اشراف امت» میرساند،
چنانکه رسول خدا (ص) فرمود:
« أَشْرافُ أُمَّتى حَمَلَةُ الْقُرْانِ وَ أَصْحابُ اللَّيلِ[3] اشراف امت من، حاملان قرآن و شبزندهداران هستند.»
عبادت در دل شب، نه تنها نزدیکی به خداوند را افزایش میدهد، بلکه صفات انسانی مانند صبر، تواضع و اخلاص را در فرد تقویت میکند و او را به کمال انسانی نزدیک میسازد.
ج) دعا براى رفع عذاب جهنم
ویژگی دیگری که قرآن برای انسان کامل ذکر میکند، دعا و توجه به روز جزا و پرهیز از عذاب جهنم است.
قرآن کریم میفرماید:
«وَ الَّذينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عذابَها كانَ غَراماً إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرّاً وَ مُقاماً (فرقان: 67)؛ و آنان که میگویند: پروردگارا، عذاب جهنم را از ما دور کن؛ زیرا عذاب آن بسیار سنگین و دائمی است و محل بدی برای قرار گرفتن است.»
این دعا نشان میدهد که انسان کامل، به خداوند توکل دارد و با آگاهی از سختیهای آخرت، به دنبال هدایت و پاکی خویش است.
دعا و توسل به خدا، فرد را از گناه و رفتارهای ناپسند باز میدارد و او را در مسیر کمال انسانی قرار میدهد.
جمع بندی
انسانهای کامل از طریق عبادت و پرستش، صفات زیبا و اخلاقی خود را تقویت میکنند و به مقام والای عبودیت و کمال انسانی میرسند.
بنابراین، قرآن مسیر روشنی برای رشد اخلاقی و معنوی انسان ارائه میدهد و به ما نشان میدهد که رسیدن به انسان کامل، نتیجه رابطه پیوسته با خداوند و تمرین مداوم فضایل اخلاقی و عبادی است.
منابع
[1] . جعفر سبحانی، سيماى انسان كامل، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1377، ص 259، به نقل از کمال الدین محمد دمیری، حياة الحيوان، قم،
ذویالقربی، 1383، ج 2، ص 68.
[2] . علم الهدی خراسانی، نهج الخطابه، تهران، صدر، بیتا، ص 477.
[3] . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، تهران، مکتبه الاسلامیه، 1386، ج 87، ص 138.
