رفتار و صفات اخلاقی امام حسین (ع): الگویی برای زندگی امروز
چه چیز در رفتار و اخلاق امام حسین (ع) باعث میشود او هنوز هم الگوی ماندگاری برای جوانان امروزی باشد؟
پاسخ
جوانان در مسیر زندگی همواره به الگوهایی نیاز دارند که بتوانند از رفتار و شخصیت آنان الهام بگیرند. در تاریخ اسلام، امام حسین (ع) یکی از برجستهترین شخصیتهایی است که زندگی و رفتار او سرشار از درسهای اخلاقی و انسانی است.
با نگاهی به بخشهایی از زندگی آن حضرت میتوان نمونههایی از محبت، شجاعت، دفاع از حق، صبر و وفاداری را مشاهده کرد.
این ویژگیها میتواند برای جوانان امروز راهنمایی باشد تا در برخورد با مسائل زندگی، انتخابهای درستتری داشته باشند. در ادامه، نمونههایی از رفتار و ویژگیهای اخلاقی امام حسین (ع) بیان میشود تا نشان دهد چگونه میتوان از سیره آن حضرت الهام گرفت.
الف) عبادت و ارتباط با خدا
با آنكه ائمّه(ص)، معصوم و مصون از هرگونه لغزش و خطا بودند، امّا بيش از همه از خدا خوف داشتند و به عبادت و خضوع و خشوع در پيشگاه حضرت حق مىپرداختند.
پيشواى سوّم (ع) آن چنان از نعمت هاى دنيا ولذّت هاى مادّى دل كنده و غرق در عبادت و نيايش پروردگار شده بود كه وقتى به امام زين العابدين (ع) گفته شد: فرزندان پدرت چه اندكند؟ فرمود:
«من در شگفتم كه او چگونه صاحب فرزند شد، و حال آنكه در شبانه روز هزار ركعت نماز مى خواند. (كسى كه وقت او چنين پر بود) كجا فرصت آن داشت كه به زنان بپردازد؟»[1]
امام(ع) با قرآن و دعا انس خاصّى داشت و از تلاوت آيات الهى و مناجات با پروردگار بيش از هر چيز ديگر لذّت مى برد.
حتّى در شب عاشورا و درآن لحظات حسّاس، لذت بخش ترين عمل براى آن حضرت، عبادت و تلاوت قرآن و نيايش با پروردگار بود. از اين رو آن شب را از دشمن مهلت خواست تا لحظاتى بيشتر با خداى خويش مناجات كند و فرمود: «خدا مى داند كه من نماز و تلاوت قرآن و دعاى زياد و استغفار را دوست مى دارم.»[2]
پيشواى سوم(ع) 25 بار پياده به حج رفت[3] و در مواقف مختلف اين كنگره عبادى سياسى، به دعا و نيايش مى پرداخت.
دعاى مبارك «عَرَفَه» كه دريايى از عرفان، توحيد و ديگر معارف اسلامى در آن موج مى زند، نمونه بارزى از نيايش هاى آن حضرت است.»
ب) تواضع و فروتنى
افرادى كه داراى روح قدسى و ملكوتى هستند، متواضع و فروتن اند. و امام معصوم كه نمونه عالى انسانيّت و روح قدسى و ملكوتى است، الگوى تواضع مى باشد.
امام حسين(ع) همچون پدرش اميرمؤمنان(ع) نسبت به مردم مسلمان، به ويژه محرومان و تهيدستان فروتن بود. روزى از جايى مى گذشت، چشمش به چند فقير افتاد كه تكّه هاى نان خشكى را بر روى لباس خود ريخته مشغول خوردن هستند.
امام(ع) بر آنان سلام كرد. آنان پاسخ سلام امام را دادند و آن حضرت را براى صرف غذا دعوت كردند. امام(ع) پذيرفت و در كنارشان نشست و از نانشان خورد و فرمود:
«انَّ اللَّهَ لايُحِبُّ المُسْتَكْبِرينَ[4] سپس فرمود: من دعوت شما را پذيرفتم. شما هم دعوت مرا اجابت كنيد و به خانه من بياييد. آنان برخاستند و به خانه امام(ع) رفتند. امام(ع) به كنيز خود دستور داد هر چه درخانه موجود است براى ميهمانان بياورد.[5]
پ) جود و بخشش
امام حسين(ع) همچون پدرش كانون جود و سخاوت و پناهگاه محرومان بود.
روزى امام(ع) به عيادت «اسامَةِبْنِ زَيْد» رفت. ديد وى پيوسته اظهار اندوه مى كند. امام(ع) علت اندوهش را پرسيد. مبلغ شصت هزار درهم بدهكارم.
– پرداخت آن به عهده من.
– مى ترسم اجلم فرا رسد و هنوز دينم ادا نشده باشد.
– پيش از مرگت پرداخت خواهم كرد.
سپس دستور داد بدهكاريش را ادا نمايند.[6]
مردى باديه نشين به حضور امام(ع) رسيد و عرض كرد: «اى فرزند رسول خدا! ديه كاملى بر عهده دارم و از پرداخت آن ناتوانم. با خود گفتم از بخشنده ترين مردم تقاضاى كمك كنم. و كسى را بخشنده تر از خاندان پيامبر (ص) نديدم.
امام(ع) از او سه سؤال كرد و فرمود:
«با پاسخ دادن هر سؤال يك سوّم خواستهات برآورده خواهد شد. مرد بيابان نشين، به پرسشهاى آن بزرگوار پاسخ داد. امام(ع) كيسه اى حاوى هزار دينار- به ضميمه انگشتر خويش كه نگين آن دويست درهم ارزش داشت، به وى بخشيد و فرمود: «با اين پول دينت را بپرداز و با پول انگشتر، هزينه زندگى ات را فراهم ساز.»
اعرابى در حالى كه با خرسندى از خدمت امام (ع) باز مى گشت اين آيه را بر لب داشت: «اللَّهُ اعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهْ (انعام: 124)؛ خدا داناتراست كه رسالت خود را كجا قرار دهد.[7]
ت) عطوفت و مهربانى
پيشواى سوّم (ع) ازعطوفت و مهربانى خاصّى نسبت به انسانها برخوردار بود. حتى گاهى دشمنانش نيز از محبّت و عطوفت آن حضرت بهره مند مى شدند.
حُرِّبْنِ يَزيدِ رياحى، اوّلين فرمانده اعزامى عُبَيداللَّهُ بْنِ زياد بر سر راه امام حسين (ع) با هزار نفر با امام(ع) برخورد كرد. نيروهاى تحت امر حرّ بر اثر گرما و تشنگى فراوان در معرض هلاكت بودند.
بزرگ منشى و عطوفت امام(ع) اجازه نداد كه آنان را به همان حال رها كند. بلكه به ياران خود دستور داد همه افراد دشمن را سيراب كنند، حتى به اسب هايشان نيز آب دهند.
در اين جريان امام(ع) با دست مبارك خويش به برخى از سپاهيان حرّ، آب داد.[8]
ث) شجاعت
شجاعت، واژه اى است كه با نام امام حسين (ع) پيوند خورده است. آن حضرت معلّم شجاعت و فداكارى، و اسوه قهرمانان تاريخ و آزادمردان روزگار به شمار مى آيد؛ زيرا روزگار به خود نديده است كه كسى با تعداد انگشت شمارى ياور، در برابر خيل عظيمى از دشمن بايستد و هر چه از جنگ بگذرد چهره اش برافروخته تر گردد.
امام حسين (ع) نه تنها با به شهادت رسيدن يارانش دچار ضعف و سستى نمى شد، بلكه همچون صاعقه اى كه از هرجا بگذرد، چيزى را باقى نمى گذارد؛ بر دشمن يورش مىبرد و در درياى جنگ شناور مى شد و از مرگ انديشه نمى كرد.
عَقَّاد درباره شجاعت «حسين بن على (ع)» مى نويسد: «شجاعت حسين (ع) صفتى است كه ظهور آن از مثل حسين غريب نيست؛ چون پيدايش شجاعت از حسين (ع) مانند پيدايش طلا از معدن طلاست. شجاعت فضيلتى است كه حسين (ع) آن را از پدران و نياكان خود به ارث برده و براى فرزندانش به ارث گذارده است .
در ميان فرزندان آدم كسى را نمى توان يافت كه قلباً شجاعت و توانايى كارى را داشته باشد كه «حسين بن على (ع)» در «كربلا» انجام داد.»[9]
امام حسين (ع) مظهر تمامى صفات پسنديده و سجاياى اخلاقى، همچون صبر و استقامت، رضا و تسليم در برابر حق، عزّت نفس بود كه براى رعايت اختصار از بيان آنها صرف نظر كرديم.
جمعبندی
امام حسین (ع) در رفتار و اخلاق، نمونهای کامل از فضایل انسانی و اسلامی بود. عبادت عمیق، تواضع در برابر مردم، بخشش نسبت به نیازمندان، مهربانی حتی با دشمنان و شجاعت بینظیر در دفاع از حق، از مهمترین ویژگیهای شخصیتی آن حضرت به شمار میآید.
زندگی امام حسین (ع) نشان میدهد که انسان میتواند در عین بندگی خدا، نسبت به مردم مهربان، در برابر سختیها مقاوم و در مسیر حق استوار باشد.
به همین دلیل، سیره اخلاقی امام حسین (ع) همچنان برای انسان امروز، بهویژه جوانان، الهامبخش و راه گشاست.
منابع
[1] . احمدبن اسحاق یعقوبی، تاريخ يعقوبى، ترجمه: محمدآیتی، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، 1389، ج 2، ص 247 و ابن عبد ربه،
العقدالفريد، بیروت، دارالکتب العلمیه، بیتا، ج 5، ص 133 و محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء و التراث، 1403 ق، ج 44، ص 196.
[2] . محمد بن محمد (شیخ مفید)، الارشاد، بیروت، موسسه الاعلمی، ص 230.
[3] . ابن عبد ربه، العقد الفريد، همان، ج 5، ص 133و علی ابن محمد ابن اثیر، اسدالغابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1424 ق، ج 2، ص 20.
[4] . نحل(16) آيه 22. در قرآن متن چنين است: «انَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرينَ قطعاً او مستکبران را دوست ندارد».
[5] . محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، همان، ج 44، ص 189.
[6] . همان، ج 44، ص 189.
[7] . محمد بن علی ابن شهر آشوب، مناقب ابن شهر آشوب، بیروت، دارالاضواء، 1412 ق، ج 4، ص 65.
[8] . ر. ك. موفق بن احمد خوارزمی، مقتل الحسين، قم، انوارالهدی، 1423 ق، ج 1، ص 230.
[9] . عباس محمود العقاد، ابوالشهدا، مصر، مطبعة السعد، بیتا، 195 م، ص 71.
پرسش و پاسخ
سوال 1: چرا امام حسین (ع) الگویی ماندگار برای جوانان امروزی است؟ پاسخ: امام حسین (ع) با رفتار و شخصیت ویژه خود شامل محبت، شجاعت، دفاع از حق، صبر و وفاداری، الگویی ماندگار است. این ویژگیها میتوانند برای جوانان در انتخابهای درست و مواجهه با چالشهای زندگی الهامبخش باشند.
سوال 2: امام حسین (ع) چه جایگاهی در زمینه عبادت و ارتباط با خدا داشت؟ پاسخ: امام حسین (ع) غرق در عبادت بود و حتی در شب عاشورا عاشقانه به نماز و تلاوت قرآن مشغول شد. او در شبانهروز هزار رکعت نماز میخواند و 25 بار پیاده به حج رفت.
سوال 3: نمونهای از تواضع امام حسین (ع) در برخورد با دیگران چیست؟ پاسخ: امام حسین (ع) در برخورد با فقرا و تهیدستان بسیار فروتن بود. روزی آن حضرت دعوت فقیرانی که نان خشک میخوردند را پذیرفت و پس از حضور در جمع آنان، ایشان را به خانه خود دعوت کرد و برایشان از نعمتهای خانه آورد.
سوال 4: مهربانی امام حسین (ع) حتی نسبت به دشمنان چگونه بود؟ پاسخ: امام حسین (ع) حتی نسبت به سربازان دشمن مهربان بود. وقتی سپاهیان حر دچار تشنگی شدند، امام فرمان داد که به همه دشمنان و اسبانشان آب داده شود و خود نیز به برخی از آنها آب رساند.
سوال 5: شجاعت امام حسین (ع) چگونه در کربلا جلوهگر شد؟ پاسخ: امام حسین (ع) با تعداد اندکی یار در برابر سپاه عظیم دشمن ایستاد. او در برابر خطرها سست نشد و با شجاعت بینظیر همچنان به نبرد ادامه داد و هرگز از مرگ هراس نداشت.
سوال 6: امام حسین (ع) در زمینه جود و بخشش چه رفتارهایی از خود نشان داد؟ پاسخ: امام حسین (ع) بسیار بخشنده بود. او بدهی شصت هزار درهمی اسامه را قبل از مرگ او پرداخت کرد و به مردی بیاباننشین نه تنها پول برای ادای دین، بلکه انگشتری گرانبها برای هزینه زندگی اهدا کرد.
سوال 7: چرا زندگی امام حسین (ع) برای جوانان الهامبخش است؟ پاسخ: زیرا رفتار و سیره امام حسین (ع) نشان میدهد که میتوان در عین بندگی خدا، مهربان، استوار، مقاوم و عزتمند بود. چنین الگوهای اخلاقی همچنان راهنمای انسانها، بهویژه جوانان، هستند.
