چگونه محاسبه نفس انجام دهیم؟
خداوند تمامی بندگان را حسابرسی می کند، آیا بهتر نیست قبل از آن خودمان حسابرسی نفس کنیم؟ روش محاسبه نفس چیست و چه مراحلی دارد؟
پاسخ
جهان هستى بر نظمى دقيق و ارتباطى استوار، بنياد گشته است، نظم و ارتباط حاكم بر جهان مى رساند كه موجودى بدون هدف پديدار نگشته و عبث و بيهوده خلق نشده است.
چنانكه در سخن على (ع) آمده است:
«جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ عَمَلٍ ثَواباً وَ لِكُلِّ شَىْءٍ حِساباً؛ خداوند براى هر عملى پاداشى و براى هر چيزى حسابى قرار داده است».[1]
قرآن كريم كسانى را كه از هدف خويش دور افتاده و به بازى دنيا مشغول شده اند مورد سرزنش و تهديد قرار داده، فرموده است:
«أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لاتُرْجَعُونَ (مؤمنون: 115)؛ آيا مى پنداريد كه شما را بيهوده آفريديم و به سوى ما باز نمى گرديد؟»
حسابرسى خداوند
خداوند همه بندگانش را حسابرسى مى كند و براساس اعمال و رفتارشان آنان را اجر و پاداش مى دهد و يا كيفر و عقاب خواهد كرد.
خداوند در قرآن كريم مى فرمايد:
«وَ نَضَعُ الْمَوازينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَ إِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَ كَفى بِنا حاسِبينَ (انبيا: 47)؛
و ما ترازوهاى عدل را براى روز قيامت خواهيم نهاد و به هيچ كس ستمى نخواهد شد و اگر عملى به اندازه خردلى باشد آن را مى آوريم و ما براى حساب كردن بسنده ايم».
«وَ إِنْ تُبْدُوا ما فى أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ (بقره: 284)؛
اگر آنچه در دل داريد ظاهر كنيد يا مخفى نمائيد خداوند شما را بدان بازخواست خواهد كرد».
رسول خدا (ص) مى فرمايد:
«لا تَزُولُ قَدَما عَبْدٍ يَوْمَ الْقِيامَةِ حَتَّى يُسْئَلَ عَنْ أَرْبَعٍ: عَنْ عُمْرِه فيما أَفْناهُ وَ شَبابِهِ فيما أَبْلاهُ وَ عَنْ مالِهِ مِنْ أَيْنَ كَسَبَهُ وَ فيما أَنْفَقَهُ وَ عَنْ حُبِّنا أَهْلَ الْبَيْتِ[2]؛
روز قيامت، بنده قدم از قدم برنمى دارد تا اينكه درباره چهار چيز از او سؤال شود:
- از عمرش كه در چه راه به پايان برده است.
- از جوانيش كه در چه راه گذرانده است.
- از مالش كه از كجا آورده و در چه راهى مصرف كرده است.
- از دوستى ما اهل بيت.
محاسبه نفس
يكى از دستورات بسيار سازنده و مفيد اسلام امر به حسابرسى نفس است.
امام كاظم عليه السلام مى فرمايد:
«لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُحاسِبْ نَفْسَهُ فى كُلِّ يَوْمٍ فَإِنْ عَمِلَ حَسَناً إِسْتَزادَ اللَّهَ وَ إِنْ عَمِلَ سَيِّئاً إِسْتَغْفَرَ اللَّهَ مِنْهُ وَ تابَ إِلَيْهِ؛
از ما نيست كسى كه هر روز به حساب خود نرسد تا اگر كار نيكى كرده از خداوند توفيق بيشتر آن را بخواهد و اگر كار بدى انجام داده است از خداوند طلب بخشش كند و توبه نمايد».[3]
براى اينكه انسان خود را براى حسابرسى خداوند آماده نمايد بايد قبلًا خود را محاسبه كند.
از اين رو پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى فرمايد:
«حاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحاسَبُوا وَزِنُوها قَبْلَ أَنْ تُوزَنُوا وَ تَجَهَّزُوا لِلْعَرْضِ الْأَكْبَرِ[4]
پيش از آن كه به حساب شما برسند، خود را محاسبه كنيد و قبل از آن كه (اعمال) شما را در ميزان قرار دهند، آن را وزن نماييد و خود را براى حسابرسى بزرگترى آماده سازيد.
روش محاسبه
براى محاسبه هر چيز بايد سود و زيان آن را بررسى كرد. بررسى سود و زيان، گاهى قبل از عمل (براى انجام دادن آن) و زمانى پس از آن مى باشد، مثلًا انسانى كه مى خواهد معاملهاى انجام دهد.
ابتدا سود و زيان آن را در نظر مى گيرد و در صورت سودمند بودن به انجام آن اقدام مى كند همچنان كه پس از انجام معاملات نيز سود و زيان آنها را محاسبه مى كنند تا در صورت زيان از تكرار آن جلوگيرى كنند.
محاسبه نفس نيز چنين است يعنى حسابرسى از خود گاهى قبل از عمل و زمانى پس از آن مى باشد.
محاسبه به معنى دوّم شامل پنج مرحله است كه به ترتيب عبارتند از:
1.مشارطه
2. مراقبه
3. محاسبه
4. معاتبه
5. معاقبه
مشارطه
مشارطه به معناى شرط گذارى با ديگرى يا با خود است و هنگامى كه انسان با خود عهد و پيمان ببندد كه سرمايه هاى مادى و معنوى را كه خداوند در اختيار او قرار داده است در جهت اصلاح خود به كار گيرد. مى گوئيم مشارطه (شرط گذارى با خود) كرده است.
مرحوم فيض كاشانى درباره مشارطه چنين مى گويد:
سزاوار است پس از آنكه انسان نماز صبح را خواند، مدتى قلب خود را از توجه به امور مختلف باز دارد تا با خود شرط و پيمان كند، پس خطاب به نفس خود كند و بگويد:
من سرمايهاى جز عمر ندارم، اگر اين هم از دستم برود سرمايه ام را از دست داده ام و ديگر قدرت تجارت و به دست آوردن سود نخواهم داشت و امروز روز جديدى است كه خداوند به من مهلت داده و مرگم را به تأخير انداخته و اين نعمت را به من داده است اگر جان مرا گرفته بود،
آرزو مى كردم كه يك روز ديگر مرا به دنيا بازگرداند تا در آن كار خيرى انجام دهم حال چنين فكر كن كه تو مردهاى و از خداوند تقاضاى بازگشت نمودهاى و خداوند تو را بازگردانده است، پس بكوش تا امروز را ضايع نسازى بدرستي كه هر نفسى از نفس ها، گوهر گران بهايى است كه براى آن قيمتى نمى توان فرض كرد.[5]
مراقبه
چون انسان با خود عهد و پيمان كرد كه از گناهان دورى كند و همه كوشش خويش را صرف انجام واجبات و كسب خشنودى خداوند نمايد، زمان وفاى به اين عهد و پيمان مى رسد و چون نفس براى انجام گناهان و پيروى از شهوات آمادگى بيشترى دارد ناخودآگاه بدان سو كشيده مى شود.
به همين جهت انسان پس از مشارطه براى اجراى عهد و پيمان بايد مواظب و مراقب خود باشد و بدون آن نمى تواند خود را اصلاح كند.
على (ع) مى فرمايد:
«يَنْبَغى أَنْ يَكُونَ الرَّجُلُ مَهَيْمِناً عَلى نَفْسِهِ، مُراقِباً قَلْبَهُ، حافِظاً لِسانَهُ؛ سزاوار است كه انسان، بر نفس خود مسلط باشد و قلب و زبانش را مراقبت نمايد.
محاسبه
محاسبه آن است كه انسان در هر شبانه روز، وقتى را معين كند تا در آن خود را حسابرسى كند و طاعات و معاصى خود را بسنجد[6] و اگر ديد معصيتى از او سر زده يا تقصير نموده است از خداوند طلب بخشش كند و تصميم بگيرد ديگر چنين كارى انجام ندهد.[7]
امام صادق (ع) مى فرمايد:
«إِذا آوَيْتَ إِلى فِراشِكَ فَانْظُرْ ما سَلَكْتَ فى بَطْنِكَ وَ ما كَسَبْتَ فى يَوْمِكَ وَاذْكُرْ أَنَّكَ مَيِّتٌ وَ أَنَّ لَكَ مَعاداً[8]
وقتى در رختخواب قرار مى گيرى، ببين (در طول روز) چه خوردهاى و چه بدست آورده اى و به ياد داشته باش كه تو خواهى مرد و به سوى خدا باز خواهى گشت از تو در قيامت حسابرسى خواهد شد.»
معاتبه
معاتبه آن است كه پس از محاسبه چون ديد مرتكب گناهانى شده و يا واجبى را انجام نداده است خود را مورد سرزنش و ملامت قرار دهد مثلًا خطاب به نفس بگويد:
اف بر تو اى نفس، مرا هلاك كردى و بزودى در آتش با شياطين و بدكاران عذاب خواهى شد.
اى نفس امّاره پست! آيا حيا نمى كنى؟ و عيبت را برطرف نمى نمائى؟ چقدر جاهل و احمق هستى! آيا نمى دانى كه در مقابل تو بهشت و جهنّم است و تو بزودى داخل يكى از اينها خواهى شد؟ پس چرا مى خندى و خوشحالى و به كارهاى بيهوده و گناه مشغول شده اى؟[9]
معاقبه
براى اصلاح، سرزنش و ملامت تنها كافى نيست بلكه بايد نفس را در برابر گناهانى كه مرتكب شده است، مجازات كند؛ و براى هر گناهى مجازات مناسب با آن قرار دهد مثلًا اگر لقمه حرامى خورده است با گرسنگى دادن به نفس، او را مجازات كند.
همانطور كه بعضى از بندگان خدا پس از حسابرسى براى خود عقاب هايى قرار مى دهند.
نتايج محاسبه
در اثر محاسبه، انسان با وضعيّت خود آشنا مى شود و چنانچه ضعف و نقصى مشاهده كند درصدد اصلاح آن برمى آيد.
على (ع) مى فرمايد:
«ثَمَرَةُ الُمحاسَبَةِ صَلاحُ النَّفْسِ[10] نتيجه محاسبه اصلاح شدن نفس انسان است.
كسى كه قبل از محاسبه، به حساب خود رسيدگى نمايد در قيامت حساب او آسان و هنگام سؤال، جوابش حاضر است و بازگشت و عاقبتش نيكو است و كسى كه خود را حسابرسى نكند، حسرت هاى او مدام و توقفش در صحنه هاى قيامت طولانى خواهد بود و گناهانش او را به سوى عذاب و بدبختى رهبرى خواهد كرد.[11]
منابع
[1] . تمیمی آمدی، شرح غررالحكم و دررالكلم، تهران، دانشگاه تهران شرح غررالحكم، ج 3، ص 370.
[2] . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء و التراث، ج 7، ص 258.
[3] . کلینی، اصول كافى، بیروت، دارصعاب و دارالتعارف، 1401 ق، ج 2، ص 453.
[4] . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، همان، ج 70، ص 73.
[5] . فیض کاشانی، محجّة البيضا فی التذهیب الاحیاء، قم، جامعه مدرسین، 1417 ق ، ج 8، ص 152.
[6] . ملا مهدی نراقی، جامع السعادات، قم، اسماعیلیان، 1382، ج 3، ص 89.
[7] . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، همان، ج 70، ص 70.
[8] . همان، ج 71، ص 267.
[9] . ملا مهدی نراقی، جامع السعادات، همان، ج 3، ص 101.
[10] . تمیمی آمدی، شرح غررالحكم، همان، ج 3، ص 334.
[11] . فیض کاشانی، محجّة البيضا فی التذهیب الاحیاء، قم، جامعه مدرسین، 1417 ق ، ج 8، ص 150.
پیوندها
پرسش و پاسخ در خصوص محاسبه نفس
سوال 1: چرا محاسبه نفس در اسلام توصیه شده است؟
پاسخ: محاسبه نفس به دلیل آمادگی برای حسابرسی الهی توصیه شده است. این فرآیند به فرد کمک میکند که بتواند پیش از حسابرسی الهی خود را ارزیابی کند و اعمال نیک را تقویت و از گناهان دوری کند.
سوال 2: چه مراحلی برای محاسبه نفس وجود دارد؟
پاسخ: پنج مرحله اصلی برای محاسبه نفس عبارتند از: مشارطه، مراقبه، محاسبه، معاتبه و معاقبه.
سوال 3: مفهوم «مشارطه» چیست؟
پاسخ: مشارطه به معنای شرطگذاری با خود است که فرد با خود عهد میبندد تا اعمال و نیات خود را در جهت کردن اهداف نیکو و مطابق با دستورات الهی سوق دهد.
سوال 4: امام کاظم (ع) درباره محاسبه نفس چه فرمودهاند؟
پاسخ: امام کاظم (ع) فرمودهاند که کسی که هر روز خود را محاسبه نکند از ما نیست. چنین فردی، اگر عمل خوبی انجام داده باشد، از خدا طلب توفیق بیشتر میکند و اگر بدی کرده باشد، استغفار و توبه مینماید.
سوال 5: در چه مواردی محاسبه نفس صورت میگیرد؟
پاسخ: محاسبه نفس میتواند پیش از عمل برای سنجش سود و زیان و همچنین پس از عمل برای ارزیابی عملکرد و رفع نقصها صورت گیرد.
سوال 6: هدف از معاقبه در محاسبه نفس چیست؟
پاسخ: معاقبه به معنای مجازات نفس در برابر گناهان ارتکابی است تا فرد از تکرار آنها پرهیز کند و اعمال خود را اصلاح نماید.
سوال 7: نتیجه نهایی محاسبه نفس چیست؟
پاسخ: نتیجه محاسبه نفس، اصلاح و بهبود نفس انسان است که باعث میشود حسابرسی در قیامت آسانتر و عاقبت انسان نیکو گردد.
